Stanisław Wyspiański (1869–1907), Odczyt Stanisława Przybyszewskiego połączony z przedstawieniem dramatycznem fantazyi Maurycego Maeterlincka pod tytułem „Wnętrze”, 1899, Zakład Artystyczno Litograficzny Aureliusza Pruszyńskiego, Kraków, litografia, 57,5 × 126 cm. nr inw. Pl.17161/1 MNW.
Jedna z dwóch sióstr zbliża się w tej chwili do pierwszego okna; druga do trzeciego. Opierają równocześnie dłonie na szybach. Patrzą długo w ciemność.(…) Choćby biedaczki sto tysięcy lat patrzyły, nic nie dostrzegą. Noc ciemna… (Maurice Maeterlinck Wnętrze tłum. Zygmunt Sarnecki)
Stanisław Wyspiański był wszechstronnym artystą, działającym w obszarze sztuk słowa i obrazu. W jego dorobku znajduje się także jeden plakat, będący najstarszym, polskim plakatem teatralnym w kolekcji Muzeum Plakatu w Wilanowie.
Praca powstała w związku z zaplanowanym na 20 lutego 1899 roku w Teatrze Miejskim w Krakowie wieczorem artystycznym, na który złożyły się odczyt Stanisława Przybyszewskiego oraz premiera jednoaktowej sztuki Maurycego Maeterlincka Wnętrze. Wydarzenie miało charakter zamknięty i było adresowane do elity literacko-artystycznej Krakowa. Uczestnicy płacili więcej niż za standardowe przedstawienia, co również zostało odnotowane na plakacie: „ceny miejsc: fotel 3 zł, krzesło 2 zł, parter 1 zł; inne miejsca teatru zamknięte”.
Należy zadać więc pytanie czy właśnie ta elitarność wydarzenia tłumaczy powstanie tego wyjątkowego plakatu zaprojektowanego przez Wyspiańskiego?
Na przełomie XIX i XX wieku plakat łączący obraz i tekst nie był jeszcze ugruntowaną i popularną formą druków teatralnych. W listopadzie 1899 roku przy premierze Kordiana w tym samym Teatrze Miejskim posłużono się wyłącznie literniczym afiszem. Również do późniejszych ważnych realizacji Wyspiańskiego z 1901 roku Wesele i Dziady nie powstały plakaty artystyczne, przedstawieniom tym towarzyszyły jedynie informacyjne afisze. Praktyka tworzenia plakatów teatralnych dopiero się kształtowała i nadal pozostawała zjawiskiem rzadkim.
Wyspiański nadał kompozycji nietypowy, poziomy układ, dzieląc ją na trzy części: dwa boczne pola z przedstawieniem okien oraz centralne pole blokiem tekstu. Układ ten odbiega od opisu w didaskaliach dramatu Maeterlincka, gdzie czytamy: W głębi dom, w którym trzy parterowe okna oświetlone.
Środkowe okno zastąpił blokiem literniczym. Tekst w tym polu zapisany jest charakterystycznym, odręcznym pismem Wyspiańskiego i zawiera informacje o miejscu, czasie, obsadzie i cenach biletów. W bocznych polach widzimy powtórzony wizerunek dziewczynki. To Anna Rydlówna, młodsza siostra Lucjana Rydla.
W warstwie obrazowej artysta odwołał się do jednej z kluczowych scen dramatu – momentu, gdy dwie siostry patrzą przez okno w mrok nocy, przeczuwając nadchodzącą tragedię. Dramat Maeterlincka ma charakter statyczny, oparty na napięciu i bezruchu – i właśnie tę atmosferę Wyspiański przekłada na język obrazu.
Na plakacie dziewczynki znajdują się w oświetlonym wnętrzu (zaznaczonym bladożółtym tłem), kontrastującym z ciemnością przestrzeni zewnętrznej. Granicę stanowi niewidoczna szyba. Kontrast światła we wnętrzu i ciemności na zewnątrz staje się metaforą tego, co znane i nieznane, bezpieczne i groźne, świadome i przeczuwane. Można to też odczytywać jako odniesienie do mroków psychiki człowieka. Ostra, nerwowa kreska podkreśla napięcie i lęk, którego źródło pozostaje niewidoczne – odczytujemy je jedynie poprzez reakcję postaci.
Zdwojenie motywu okna i dwóch identycznych wizerunków dziewczynki podkreśla uniwersalność emocji i doświadczenia. Dodatkowo bohaterka plakatu jest wieku nazywanym momentem przejścia między dzieciństwem a dorosłością, niewinnością, a rodzącą się świadomością dojrzewającej osoby. To typowy dla modernistycznej ikonografii motyw „smutnego dziecka” często obecny w pracach Stanisława Wyspiańskiego, Olgi Boznańskiej, Witolda Wojtkiewicza czy Wojciech Weissa.
Plakat Wnętrze jest ważnym dziełem zarówno w twórczości Wyspiańskiego, jak i w historii polskiego teatru oraz historii plakatu. Ten jedyny plakat stworzony przez Wyspiańskiego uznawany jest zarazem za pierwszy polski artystyczny plakat teatralny. Jest subiektywną interpretacją tekstu Maeterlincka i stanowi symboliczny klucz do zrozumienia jego sensów. Plakat ten rozpoczyna nowy sposób komunikowania o wydarzeniach scenicznych – sugestywny wizualnie i wykraczający poza czysto informacyjną funkcję tradycyjnego, literniczego afisza. Historia polskiego plakatu teatralnego zaczyna się więc od zdwojonego spojrzenia w ciemność i do Wnętrza.
Plakat jest prezentowany jest na wystawie Plakat polski. Kolekcja w Muzeum Plakatu w Wilanowie.
Bożena Pysiewicz
