Plakat Jana Młodożeńca do baletu „Pan Twardowski”
Jan Młodożeniec, „Pan Twardowski”, Ludomir Różycki, Teatr Wielki w Warszawie papier, druk offsetowy; 96 × 66,5 cm, Muzeum Plakatu w Wilanowie, Oddział Muzeum Narodowego w Warszawie, nr inw. 17352/1 MNW
Biały półksiężyc, czarna kropka oka i fantazyjnie podkręcony wąs – tyle wystarczyło Janowi Młodożeńcowi, aby stworzyć pełen humoru portret Pana Twardowskiego. Jego twarz została połączona z miejscem, do którego według legendy trafił po ucieczce przed Mefistofelesem. Bohater i księżyc na plakacie są jednym znakiem.
Plakat zapowiadał przedstawienie w Teatrze Wielkim w Warszawie, którego premiera odbyła się 24 czerwca 1973 r. „Pan Twardowski” to monumentalny, trzyaktowy balet skomponowany przez Ludomira Różyckiego w latach 1919–1920 do libretta jego żony Stefanii Różyckiej, posługującej się pseudonimem S. Ordon. Prapremiera dzieła odbyła się w 1921 r. w Warszawie. Libretto, oparte na motywach powieści „Mistrz Twardowski” Józefa Ignacego Kraszewskiego, opowiada o szlachcicu, który zaprzedał duszę diabłu w zamian za wiedzę, bogactwo i nadprzyrodzone moce. Muzyka Różyckiego łączy atmosferę romantycznej baśni z rytmami polskich tańców narodowych, m.in. krakowiaka i mazura, a także z motywami orientalizującymi. Towarzyszy kolejnym przygodom Twardowskiego, rozgrywającym się w Krakowie, na Podolu, we Włoszech i na księżycu.
Balet jest najsłynniejszym dziełem scenicznym Różyckiego i do dziś pojawia się w repertuarach teatrów operowych. Choreografię warszawskiego przedstawienia przygotował Witold Gruca, orkiestrę prowadził Antoni Wicherek, a dekoracyjną, baśniową scenografię oraz kostiumy zaprojektował Jan Marcin Szancer. W tytułową rolę wcielił się Zbigniew Strzałkowski. Inscenizacja cieszyła się dużym powodzeniem – została zagrana 69 razy.
Plakat Jana Młodożeńca kondensuje treść i atmosferę widowiska w kilku wyrazistych elementach plastycznych. Na czarnym tle umieszczona została biała sylwetka półksiężyca, trzy gwiazdy: czerwona, zielona i żółta oraz wijące się niebieskie pasma przypominające kosmiczne smugi lub fałdy kurtyny odsłaniające baśniowy świat widowiska. Ich falisty rytm wprowadza do przedstawienia ruch, nawiązujący tanecznemu charakterowi baletu. Uproszczone, płaskie i nieregularne formy przypominają wycinanki, a intensywne kolory kontrastują z czernią tła. W dolnej części kompozycji znajduje się czerwone pole wypełnione ciężkim, czarnym liternictwem z podstawowymi informacjami o spektaklu. Ten prostokąt funkcjonuje jako element plastyczny, który równoważy układ barwnych form i zamyka kompozycję od dołu.
Młodożeniec wykorzystuje motyw pochodzący z zakończenia legendy o Mistrzu Twardowskim. Bohater, który podpisał cyrograf z diabłem, przez długi czas próbował uniknąć zapłaty za otrzymane moce. Mefistofeles podstępem zwabił go do karczmy „Rzym”, a następnie porwał i uniósł w stronę piekła. Twardowski zaczął się jednak modlić i śpiewać pieśń maryjną, co sprawiło, że diabeł porzucił go między ziemią a niebem. Bohater osiadł na księżycu, skąd od tego czasu spogląda na świat.
Autor plakatu zamienił finał legendy w wizualny żart: Twardowski nie tyle przebywa na księżycu, ile sam staje się księżycem. Biały sierp jest jednocześnie profilem bohatera, uzupełnionym czarnym okiem i zawadiacko podkręconym wąsem. Tak ukazany Twardowski nawet w tej sytuacji zachowuje pewność siebie człowieka, któremu niemal udało się przechytrzyć diabła.
Bożena Pysiewicz
