„Wnętrze” Stanisława Wyspiańskiego – jedyny plakat zaprojektowany przez artystę i pierwsze dzieło w historii polskiego artystycznego plakatu teatralnego
plakat: Muzeum Plakatu w Wilanowie / oddział Muzeum Narodowego w Warszawie
W cyklu „Plakat teatralny tygodnia”, realizowanym przez portal Teatr dla Wszystkich we współpracy z Muzeum Plakatu w Wilanowie, przedstawiamy najstarszy polski plakat teatralny zachowany w kolekcji Muzeum. To jedyny plakat zaprojektowany przez Stanisława Wyspiańskiego, uznawany zarazem za pierwszy polski artystyczny plakat teatralny.
Stanisław Wyspiański (1869–1907), „Odczyt Stanisława Przybyszewskiego połączony z przedstawieniem dramatycznem fantazyi Maurycego Maeterlincka pod tytułem «Wnętrze»”, 1899, Zakład Artystyczno-Litograficzny Aureliusza Pruszyńskiego, Kraków, litografia, 57,5 × 126 cm, nr inw. Pl.17161/1 MNW.
„Jedna z dwóch sióstr zbliża się w tej chwili do pierwszego okna; druga do trzeciego. Opierają równocześnie dłonie na szybach. Patrzą długo w ciemność. (…) Choćby biedaczki sto tysięcy lat patrzyły, nic nie dostrzegą. Noc ciemna…”
Maurice Maeterlinck, „Wnętrze”, tłum. Zygmunt Sarnecki
Stanisław Wyspiański był artystą wszechstronnym, swobodnie poruszającym się w sztukach słowa i obrazu. W jego bogatym dorobku znajduje się tylko jeden plakat. Powstał w związku z wieczorem artystycznym zaplanowanym na 20 lutego 1899 roku w Teatrze Miejskim w Krakowie.
Program wydarzenia obejmował odczyt Stanisława Przybyszewskiego oraz premierę jednoaktowej sztuki Maurice’a Maeterlincka „Wnętrze”. Wieczór miał charakter zamknięty i był adresowany do krakowskiej elity literackiej i artystycznej.
Uczestnicy płacili więcej niż podczas standardowych przedstawień. Wyspiański odnotował ceny na plakacie: „fotel 3 zł, krzesło 2 zł, parter 1 zł; inne miejsca teatru zamknięte”.
Czy właśnie wyjątkowy i elitarny charakter wydarzenia sprawił, że jego zapowiedź otrzymała tak oryginalną oprawę?
Na przełomie XIX i XX wieku plakat łączący obraz i tekst nie był jeszcze w polskim teatrze formą powszechną. Przedstawienia zapowiadano przede wszystkim za pomocą literniczych afiszy, przekazujących najważniejsze informacje o tytule, obsadzie, terminie i cenach biletów.
W listopadzie 1899 roku, przy premierze „Kordiana” w tym samym Teatrze Miejskim, posłużono się wyłącznie afiszem. Artystyczne plakaty nie powstały również w 1901 roku z okazji premier „Wesela” i „Dziadów” Wyspiańskiego. Także tym ważnym wydarzeniom towarzyszyły tradycyjne druki informacyjne.
Praktyka projektowania plakatów teatralnych dopiero się kształtowała i długo pozostawała zjawiskiem rzadkim. Na tym tle praca przygotowana do „Wnętrza” okazuje się tym bardziej niezwykła.
Wyspiański nadał kompozycji nietypowy, poziomy układ. Podzielił ją na trzy części: dwa boczne pola z przedstawieniem okien oraz umieszczony pośrodku blok tekstu.
Rozwiązanie to nie odpowiada dokładnie opisowi zawartemu w didaskaliach dramatu Maeterlincka: „W głębi dom, w którym trzy parterowe okna oświetlone”. Wyspiański zrezygnował ze środkowego okna, zastępując je polem literniczym. Charakterystycznym, odręcznym pismem zapisał informacje o miejscu, czasie, obsadzie i cenach biletów. Tekst stał się integralną częścią przedstawionej sceny.
W bocznych polach widzimy dwukrotnie ten sam wizerunek dziewczynki. Jest nią Anna Rydlówna, młodsza siostra Lucjana Rydla. Jej postać pojawia się w dwóch oknach i przywołuje jedną z najważniejszych scen dramatu.
Dwie siostry znajdują się w oświetlonym domu. Stoją przy szybach i patrzą w mrok, przeczuwając tragedię, której jeszcze nie potrafią rozpoznać. Nie widzą tego, co wydarzyło się na zewnątrz. Mogą jedynie odczuwać narastający niepokój.
Dramat Maeterlincka jest statyczny, oparty na napięciu, oczekiwaniu i bezruchu. Wyspiański przełożył tę atmosferę na obraz. Bladożółte tło wyznacza ciepłą, oświetloną przestrzeń domu, podczas gdy za niewidoczną szybą rozciąga się ciemność.
Okno oddziela bezpieczne wnętrze od tego, co pozostaje nierozpoznane i groźne. Może być także granicą ludzkiego poznania. Dziewczynki patrzą, lecz nie są w stanie niczego zobaczyć. Wiedza o tragedii dociera do nich wcześniej jako lęk i przeczucie.
Ostra, nerwowa kreska podkreśla napięcie. Źródło zagrożenia nie zostało pokazane. Jego obecność odczytujemy z twarzy dziewczynki, jej skupienia i długiego spojrzenia skierowanego w ciemność.
Powtórzenie motywu okna oraz dwóch identycznych wizerunków dziewczynki nadaje przedstawionej sytuacji wymiar uniwersalny. Bohaterka znajduje się w wieku postrzeganym jako moment przejścia od dzieciństwa do dorosłości, od niewinności do rodzącej się świadomości.
Wizerunek „smutnego dziecka” był charakterystycznym motywem modernistycznej ikonografii. Pojawiał się w twórczości Stanisława Wyspiańskiego, Olgi Boznańskiej, Witolda Wojtkiewicza i Wojciecha Weissa. Dziecko nie jest tu symbolem beztroski. Staje wobec doświadczeń, których jeszcze nie rozumie, choć zaczyna przeczuwać ich znaczenie.
Plakat „Wnętrze” zajmuje szczególne miejsce w twórczości Stanisława Wyspiańskiego, historii polskiego teatru oraz dziejach polskiej sztuki plakatu. Jest jedynym plakatem zaprojektowanym przez artystę i zarazem dziełem uznawanym za pierwszy polski artystyczny plakat teatralny.
Wyspiański stworzył własną interpretację dramatu Maeterlincka i zawarł w niej jego najważniejsze sensy. Obraz zapowiadał atmosferę przedstawienia, a widz jeszcze przed wejściem do teatru otrzymywał symboliczny klucz do odczytania utworu.
W ten sposób plakat zaczął pełnić nową funkcję. Informował o wydarzeniu, a równocześnie stawał się samodzielną wypowiedzią artystyczną. Historia polskiego plakatu teatralnego rozpoczyna się więc od dwóch okien, zdwojonego wizerunku dziewczynki i długiego spojrzenia skierowanego w ciemność. Rozpoczyna się od „Wnętrza”.
Plakat prezentowany jest na wystawie „Plakat polski. Kolekcja” w Muzeum Plakatu w Wilanowie.
Cykl „Plakat teatralny tygodnia” powstaje we współpracy portalu Teatr dla Wszystkich z Muzeum Plakatu w Wilanowie.
Partnerem technologicznym modułu jest Lokoinvest z Gdyni.
