O spektaklu “Faterland” Chrisa Urcha w reż. Jakuba Roszkowskiego w Teatrze Śląskim w Katowicach pisze Magdalena Legendź.
fot. Przemysław Jendroska
Tytuł zapowiada kolejną śląską opowieść, jednak zamiast mielenia (węglowego) miału lokalnych zaszłości otrzymujemy historię, która mogłaby wydarzyć się wszędzie. Brak ostrych granic jest zarazem zaletą i wadą spektaklu.
Nie można jednak zjeść ciastka i mieć ciastko. Przedstawienie odbywa się wprawdzie w dawnej kopalni, ale szyb czy chodnik, w którym doszło do zawału, pozostaje umowny i przypomina wielkie akwarium. Wokół niego, pod ścianami, siedzą widzowie. W zamyśle mieli swobodnie poruszać się wokół tej szczególnej sceny, ale mało kto się na to odważa. Do szybu-akwarium aktorzy wchodzą czyściutcy — trudno odciąć się od zgrzytającego widoku nieskazitelnie białych skarpetek i majtek, choć bohaterowie pozostają w zamknięciu przez wiele dni. Upływ czasu odmierza wyświetlany komunikat. Początek i koniec spinają klamrą śpiewane przez aktorów fragmenty pieśni ze słynnej sceny strajku z „Perły w koronie” Kazimierza Kutza.
Realizatorzy próbowali z tekstu „Ziemia naszych ojców” Chrisa Urcha wydobyć uniwersalną opowieść o tożsamości, odpowiedzialności i solidarności. Odcinając się od ekonomicznych aspektów pracy i sytuacji walijskich górników w czasach Margaret Thatcher, jedynie powierzchownie dotknęli śląskich realiów. To, co dzieje się między pozostającymi w zamknięciu, skazanymi na siebie ludźmi, wydarza się — parafrazując — „na Śląsku, czyli nigdzie”.
Z drugiej strony, przenosząc spektakl na teren dawnej kopalni „Katowice”, twórcy mocno osadzają go w tym kontekście, nie docierając jednak głębiej do kwestii poczucia ważności owego Faterlandu. Dopisują za to uziemiające kwestie w rodzaju: „Nie ucz się śląskiego, bo on ci się nie przyda, ucz się polskiego”. Nawet jeśli jest to analogia do relacji między językiem walijskim a angielskim, brzmi to nieco zbyt dosłownie. Być może dlatego spektakl nie wgniata w fotel, choć nie brak w nim momentów dramatycznych — głównie dzięki dobremu aktorstwu podkreślanemu efektami wizualnymi i dźwiękowymi.
Część akcji — na przykład scenę, w której aktorzy siedzą na podłodze szklanej klatki i dzielą się jedzeniem przekazanym wcześniej do wspólnego użytku — oglądamy za pośrednictwem kamery filmującej wydarzenia z góry. Obraz jest jednocześnie wyświetlany na przeciwległych ścianach. Zniekształca to perspektywę i wpływa na ocenę całej „sytuacji badawczej”. Uwięzienie pod ziemią staje się więc rodzajem laboratorium, w którym sprawdzane są reakcje poszczególnych „okazów” na stworzone warunki. Aby przetrwać, potrzebne są dyscyplina, solidarność i empatia.
Aktorzy znakomicie budują postaci mężczyzn obeznanych z niebezpieczeństwem, pracujących w stałym zagrożeniu. Skupiają się przede wszystkim na wzajemnych, często bardzo intymnych relacjach. Przekonująco stopniują emocje — od nadziei przez złość aż po rozpacz. Uwagę przyciągają dialogi braci (świetni Michał Rolnicki i Bartłomiej Błaszczyński), porusza także scena modlitwy (Arkadiusz Machel), kiedy szansa na ocalenie staje się już niemal zerowa.
Sytuacja graniczna wyostrza spojrzenie bohaterów na własne życie. Codzienne rutyny okazują się niewystarczające i nie chronią przed refleksją etyczną, której na co dzień udaje się unikać. Nie pomaga już to, co wcześniej przynosiło ulgę. Drobne gesty i zwyczajne zachowania — jak oglądanie zdjęć bliskich czy fotografii z „Playboya” — zaczynają rezonować inaczej i stają się przyczyną bolesnych rozliczeń. Ostatecznie pozostaje jedynie laboratoryjne zwierzę, które chce przetrwać.
Akcja toczy się wartko, a rytm przedstawieniu nadaje interesująco pomyślana organizacja dźwiękowa. Na uwagę zasługują również scenografia i projekcje. Tylko ten porzucony Faterland nadal nie daje mi spokoju.
