O jej terapeutycznych możliwościach oraz przyszłości zawodu muzykoterapeuty będą rozmawiać 26 października eksperci podczas II Międzynarodowego Sympozjum Muzykoterapii w Światowym Centrum Słuchu w Kajetanach.
na zdjęciu prof. Henryk Skarżyński, fot. Światowe Centrum Słuchu w Kajetanach
Żyjemy w świecie, w którym coraz trudniej znaleźć ciszę. Słuchawki towarzyszą nam w drodze do pracy, muzyka rozbrzmiewa w sklepach i restauracjach, a współczesne widowiska teatralne i koncerty coraz częściej wykorzystują intensywne efekty dźwiękowe. Światowa Organizacja Zdrowia ostrzega, że ponad miliard młodych ludzi jest zagrożonych utratą słuchu wskutek nadmiernej ekspozycji na głośne dźwięki. Tymczasem muzyka znajduje również zastosowanie w rehabilitacji osób z zaburzeniami słuchu. O jej terapeutycznych możliwościach i przyszłości zawodu muzykoterapeuty będą rozmawiać 26 października eksperci podczas II Międzynarodowego Sympozjum Muzykoterapii w Światowym Centrum Słuchu w Kajetanach, którego twórcą jest prof. Henryk Skarżyński, światowej sławy otochirurg i pionier leczenia głuchoty.
Słuch jest jednym z podstawowych narzędzi naszego uczestnictwa w kulturze. Dzięki niemu odbieramy muzykę, rozumiemy dialogi, rozpoznajemy emocje w głosie aktora. W teatrze dźwięk od dawna stanowi ważny element dramaturgii. Współczesne technologie pozwalają twórcom operować nim z ogromną intensywnością, wykorzystywać niskie częstotliwości, gwałtowne zmiany dynamiki czy efekty przestrzenne.
Jednocześnie coraz więcej uwagi poświęca się konsekwencjom nadmiernej ekspozycji na hałas. Według Światowej Organizacji Zdrowia ponad miliard osób w wieku od 12 do 35 lat jest zagrożonych uszkodzeniem słuchu w związku z niebezpiecznymi praktykami słuchania. Problem dotyczy zarówno korzystania z osobistych urządzeń audio, jak i uczestnictwa w wydarzeniach rozrywkowych, podczas których natężenie dźwięku osiąga wysokie wartości.
WHO przypomina, że o zagrożeniu decyduje również czas ekspozycji. Dźwięku o natężeniu 80 decybeli można według przyjętych przez organizację zaleceń słuchać przez maksymalnie 40 godzin tygodniowo, natomiast przy 90 decybelach czas ten skraca się do czterech godzin.
Problem dotyczy także instytucji kultury. Teatry, sale koncertowe i organizatorzy wydarzeń muzycznych muszą godzić artystyczne zamierzenia z bezpieczeństwem odbiorców. Pojawia się również pytanie o osoby z nadwrażliwością słuchową, szumami usznymi czy częściową utratą słuchu. Jak zapewnić im możliwość pełnego uczestnictwa w przedstawieniu?
Zbliżające się sympozjum w Kajetanach jest okazją do przypomnienia dorobku prof. Henryka Skarżyńskiego, lekarza i naukowca, którego działalność odegrała zasadniczą rolę w rozwoju polskiej otochirurgii, audiologii i leczenia zaburzeń słuchu.
Prof. dr hab. n. med. Henryk Skarżyński jest specjalistą otorynolaryngologii, audiologii, foniatrii i otolaryngologii dziecięcej. Ukończył Akademię Medyczną w Warszawie w 1979 roku, a tytuł profesora nauk medycznych uzyskał w 1995 roku.
W 1992 roku przeprowadził pierwszą w Polsce operację wszczepienia implantu ślimakowego osobie niesłyszącej. Wydarzenie to zapoczątkowało nowy etap leczenia głuchoty w naszym kraju i otworzyło wielu pacjentom drogę do odbioru dźwięków oraz rozwoju komunikacji słuchowej.
Dziesięć lat później, w 2002 roku, profesor przeprowadził pierwszą na świecie operację wszczepienia implantu ślimakowego dorosłemu pacjentowi z częściową głuchotą. Opracowana przez niego metoda leczenia częściowej głuchoty, znana jako metoda Skarżyńskiego, znalazła zastosowanie również poza granicami Polski.
Profesor był inicjatorem utworzenia w 1993 roku warszawskiego ośrodka „Cochlear Center”, drugiej tego rodzaju placówki w Europie. Następnie doprowadził do powstania Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu, którym kieruje od 1996 roku. Z jego inicjatywy powstało także Międzynarodowe Centrum Słuchu i Mowy w Kajetanach, otwarte w 2003 roku, a następnie Światowe Centrum Słuchu, uruchomione w 2012 roku.
Placówka w Kajetanach należy do najważniejszych ośrodków zajmujących się diagnostyką, leczeniem i rehabilitacją zaburzeń słuchu. Prowadzi działalność kliniczną, naukową i dydaktyczną, współpracując z ośrodkami medycznymi w Polsce i za granicą.
Dorobek profesora został uhonorowany licznymi wyróżnieniami akademickimi i państwowymi. Otrzymał między innymi tytuły doktora honoris causa kilku polskich uczelni, a w 2024 roku został odznaczony Orderem Orła Białego, najwyższym polskim odznaczeniem państwowym.
Dla środowiska artystycznego szczególnie interesujący jest jeszcze jeden obszar jego działalności. W latach 2002–2018 prof. Skarżyński kierował Katedrą Audiologii i Foniatrii Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina w Warszawie. Zajmował się więc również zagadnieniami bezpośrednio związanymi z funkcjonowaniem słuchu w praktyce muzycznej.
Z jego inicjatywy rozwijany jest program wykorzystania muzyki w rehabilitacji słuchowej, szczególnie u osób korzystających z implantów słuchowych.
W Światowym Centrum Słuchu w Kajetanach od lat prowadzone są badania nad wykorzystaniem muzyki w rehabilitacji osób z zaburzeniami słuchu. Szczególne miejsce zajmuje terapia dzieci korzystających z implantów ślimakowych.
Samo wszczepienie implantu stanowi jeden z etapów leczenia. Pacjent musi jeszcze nauczyć się rozpoznawać i interpretować docierające do niego dźwięki. W przypadku dzieci oznacza to często długotrwałą pracę nad rozwojem percepcji słuchowej i mowy.
Pomocna okazuje się muzyka. Podczas zajęć terapeutycznych dzieci uczą się rozpoznawania instrumentów, reagowania na zmiany rytmu i wysokości dźwięków oraz różnicowania ich brzmienia. Ćwiczenia dostosowywane są do indywidualnych możliwości pacjentów.
W Kajetanach realizowany jest program „Muzyka w rozwoju słuchowym człowieka”, zainicjowany przez prof. Henryka Skarżyńskiego. Na jego potrzeby przygotowano specjalne kompozycje i ćwiczenia wykorzystywane w rehabilitacji.
Jednym z interesujących przedsięwzięć jest „Teatr Instrumentalny” – program, którego pilotażowe badanie opisali Barbara Kaczyńska, Katarzyna Godlewska i prof. Henryk Skarżyński na łamach naukowego czasopisma „Journal of Hearing Science”.
Wykorzystanie instrumentów muzycznych w pracy nad percepcją słuchową pokazuje, jak szerokie zastosowanie może mieć doświadczenie artystyczne. Muzyka staje się narzędziem ćwiczenia uwagi, rozpoznawania brzmień i rozwijania umiejętności potrzebnych w codziennej komunikacji.
Doświadczenia specjalistów z Kajetan skłaniają również do refleksji nad dostępnością współczesnego teatru.
W polskich instytucjach kultury organizowane są przedstawienia z napisami, tłumaczeniem na polski język migowy czy wykorzystaniem pętli indukcyjnych wspomagających odbiór dźwięku przez osoby korzystające z aparatów słuchowych. Dostępność takich rozwiązań pozostaje jednak zróżnicowana.
Osobną kwestią jest komfort akustyczny widowni. Współczesny teatr chętnie eksperymentuje z dźwiękiem. Intensywne nagłośnienie bywa świadomym zabiegiem artystycznym, podobnie jak nagła cisza czy trudne do zidentyfikowania odgłosy. Odbiór takich efektów zależy jednak od indywidualnej wrażliwości słuchowej.
Dla jednego widza głośna scena będzie źródłem silnego przeżycia artystycznego, dla innego może oznaczać fizyczny dyskomfort. Dotyczy to szczególnie osób z nadwrażliwością na dźwięki.
Warto również zastanowić się nad sytuacją aktorów, muzyków i pracowników technicznych, którzy przez wiele godzin uczestniczą w próbach i przedstawieniach. Ich codzienna praca wiąże się niekiedy z długotrwałą ekspozycją na intensywne bodźce akustyczne.
Czy polskie teatry prowadzą regularne pomiary natężenia dźwięku podczas przedstawień? Czy uwzględniają bezpieczeństwo słuchowe publiczności podczas projektowania efektów akustycznych? Jak chroniony jest słuch osób pracujących na scenie i za kulisami?
To pytania, które warto skierować zarówno do specjalistów zajmujących się słuchem, jak i do dyrektorów teatrów oraz realizatorów dźwięku.
Głównym tematem zaplanowanego na 26 października II Międzynarodowego Sympozjum Muzykoterapii będzie sytuacja zawodowa osób wykorzystujących muzykę w pracy terapeutycznej.
Spotkanie odbędzie się pod hasłem „Muzykoterapia jako profesja – między potrzebą regulacji a społecznym zrozumieniem”.
W Polsce muzykoterapeuci pracują między innymi w placówkach medycznych, edukacyjnych, opiekuńczych i społecznych. Organizatorzy sympozjum zwracają jednak uwagę na brak jednoznacznie określonego statusu zawodu oraz potrzebę uporządkowania zasad dotyczących kompetencji i zakresu wykonywanej pracy.
– Podczas tego sympozjum spotkają się osoby, które wywodzą się z różnych światów, ale zajmują się tym samym. Jest dla nas bardzo ważne, żeby efektem tej wspólnej dyskusji było zaoferowanie takich rozwiązań, które nie pozostaną tylko w sferze domysłów – mówi prof. Henryk Skarżyński, dyrektor Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu.
Eksperci przyjrzą się między innymi rozwiązaniom obowiązującym w Austrii i na Łotwie, gdzie zawód muzykoterapeuty został objęty regulacjami prawnymi. Dyskusja obejmie kwestie kształcenia specjalistów, organizacji ich pracy oraz możliwości wykorzystania zagranicznych doświadczeń w Polsce.
W sympozjum wezmą udział przedstawiciele środowisk naukowych i terapeutycznych, wśród nich dr hab. Krzysztof Stachyra, profesor Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej i przewodniczący Zarządu Głównego Polskiego Stowarzyszenia Muzykoterapeutów, prof. Gerhard Tucek z Uniwersytetu Nauk Stosowanych IMC w Krems, a także Mirdza Paipare i dr Jana Duhovska z Uniwersytetu Stradiņša w Rydze.
Szczególnym przedsięwzięciem Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu jest festiwal „Ślimakowe Rytmy”, podczas którego występują osoby korzystające z implantów słuchowych.
Ich obecność na scenie ma szczególne znaczenie. Pokazuje możliwości uczestnictwa w życiu muzycznym po leczeniu i rehabilitacji słuchu, a także indywidualne drogi pacjentów powracających do świata dźwięków.
Dla człowieka, który przez wiele lat nie słyszał lub słyszał w ograniczonym zakresie, możliwość rozpoznawania melodii, rytmu czy barwy instrumentu może stanowić ważny etap rehabilitacji.
Warto przy tym pamiętać, że odbiór muzyki przez osoby korzystające z implantów ślimakowych jest zróżnicowany i zależy od wielu czynników, w tym historii utraty słuchu, przebiegu leczenia oraz rehabilitacji.
Doświadczenia uczestników „Ślimakowych Rytmów” mogą być interesujące również dla środowiska teatralnego, które coraz częściej podejmuje temat dostępności kultury i uczestnictwa w niej osób z różnymi potrzebami.
II Międzynarodowe Sympozjum Muzykoterapii odbędzie się 26 października 2026 roku w godzinach 9.00–18.00 w sali ATRIUM Światowego Centrum Słuchu Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu przy ul. Mokrej 17 w Kajetanach koło Nadarzyna.
Organizatorem wydarzenia jest Światowe Centrum Słuchu Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu. Współorganizatorami są Polskie Stowarzyszenie Muzykoterapeutów, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego w Katowicach.
Po debatach poświęconych regulacji zawodu, społecznemu rozumieniu muzykoterapii i zatrudnianiu terapeutów w instytucjach spotkanie zakończy muzykoterapeutyczne jam session.
Szczegółowy program wydarzenia oraz informacje dotyczące rejestracji dostępne są na oficjalnej stronie organizatora: II Międzynarodowe Sympozjum Muzykoterapii.
