W niedzielę, 16 listopada, słuchacze Studiów Podyplomowych Instytutu Sztuki PAN wysłuchali wykładu prof. Krystiana Lupy.
fot. Piotr Jamski
Krytaian Lupa, reżyser, scenograf i jedna z najważniejszych osobowości współczesnego teatru europejskiego. Spotkanie okazało się nie tylko lekcją praktyki artystycznej, lecz także próbą opisu świata, w którym teatr musi odnaleźć dla siebie nowe miejsce.
Lupa mówił o teatrze z perspektywy człowieka, który przeżył kilka epok artystycznych i widział zmieniające się oczekiwania zarówno twórców, jak i publiczności. Jego pytanie — czy dzisiaj można jeszcze tworzyć teatr — nie miało charakteru retorycznego. Dotyczyło realnego poczucia kryzysu: prawdy, języka, wartości i doświadczenia.
W centrum spotkania znalazła się refleksja nad katastrofą poczucia prawdy, którą Lupa diagnozuje w kulturze współczesnej. To nie lament ani gest pesymizmu, lecz raczej próba nazwania stanu, w którym znaczenia rozpraszają się szybciej niż twórca zdąży je uporządkować. Reżyser przyznawał, że sam próbuje uchwycić, „czy nie zgubił poczucia prawdy”, które przez dekady stanowiło fundament jego pracy. Prawda — rozumiana nie jako idea moralna, lecz jako doświadczenie teatralne — staje się dzisiaj czymś kruchym, trudnym do uchwycenia w świecie przyspieszonych komunikatów.
Lupa mówił również o mini-afekcie, postrealizmie i nowym pokoleniu reżyserów, którzy konstruują własny język, oddalając się od tradycji wielkich form. W jego ujęciu młodzi twórcy próbują szukać sposobu mówienia o świecie, który wymknął się tradycyjnym kategoriom. Wspominał przy tym o swojej roli „Pygmaliona” — pedagoga formującego kolejne generacje reżyserów, którym przekazywał nie tylko metody pracy, lecz także umiejętność myślenia o teatrze jako o przestrzeni duchowego doświadczenia.
Istotnym fragmentem wykładu była refleksja o zmieniającym się guście prawdy. To jedno z tych pojęć, które wymagają namysłu, ale w ujęciu Lupy oznacza zmianę sposobu odbierania i przeżywania rzeczywistości. Teatr, jeśli chce być żywy, musi odnaleźć ten „nowy gust” — nie jako modę, lecz jako sposób sensotwórczej komunikacji z widzem, który żyje w zupełnie innym krajobrazie mentalnym niż odbiorcy teatru sprzed dekad.
Ważnym kontekstem spotkania była również historia. Po zakończonym wykładzie uczestnicy zatrzymali się przy fotogramach poświęconych Edmundowi i Marii Wiercińskim — dwóm z najważniejszych reżyserów polskiego teatru XX wieku. Ten moment nie był dodatkiem, lecz dopełnieniem spotkania. Lupa mówił o przeszłości nie jak o muzeum, lecz jak o ciągłym dialogu: o pamięci, z której coś się wydobywa, a potem przekazuje dalej.
Czy dzisiaj można jeszcze tworzyć teatr?
Lupa nie dał jednoznacznej odpowiedzi. Zamiast niej zaproponował intuicję: teatr istnieje tam, gdzie twórca zachowuje możliwość dotknięcia tajemnicy — nie w sensie metafizycznym, lecz w sensie odkrywania nieoczywistości. Teatr jest wtedy potrzebny, kiedy pozwala zobaczyć fragment prawdy, której nie da się uchwycić żadnym innym medium.
