O spektaklu „Gargantua i Pantagruel. W opactwie Theleme” Jana Czaplińskiego w reż. Marcina Libera w Teatrze Szaniawskiego w Wałbrzychu pisze Wiesław Kowalski.
fot. Tobiasz Papuczys
W „Gargantui i Pantagruelu. W opactwie Theleme” Marcin Liber i Jan Czapliński sięgają po renesansowy koncept utopii, by zbudować sceniczny eksperyment o naturze wolności, pragnienia i granic wspólnotowości. To spektakl, który zderza filozofię z cielesnością, groteskę z rytuałem – i nie daje łatwych odpowiedzi.
Spektakl „Gargantua i Pantagruel. W opactwie Theleme”, otwierający przegląd „MOC” w Teatrze Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu, nie jest prostą adaptacją renesansowego pięcioksięgu Rabelais’go. To raczej teatralna refleksja skoncentrowana na jednym z jego najbardziej intrygujących motywów – utopijnym klasztorze, w którym obowiązuje zasada „Czyń, co chcesz”. Pomysł ten – w dzisiejszym kontekście – brzmi odważnie i znacząco. W spektaklu Theleme staje się przestrzenią konfrontacji marzenia o absolutnej wolności z realiami współczesnych dylematów dotyczących tożsamości, pragnień i granic indywidualnego wyboru.
Przedstawienie rozpoczyna się wizją świata po katastrofie – martwej, pustej przestrzeni, z której wyparowały sensy i znaczenia. To właśnie tam Gargantua podejmuje próbę zbudowania nowej enklawy – miejsca przemiany i autonomii. Theleme jawi się jako schronienie przed opresją, strukturą bez narzuconych hierarchii, systemem wolnym od przymusu tłumaczenia siebie innym. Jednak już od pierwszych scen okazuje się, że ta utopia nie jest ani oczywista, ani łatwa do zamieszkania.
Scenografia autorstwa Mirka Kaczmarka tworzy przestrzeń symboliczną, odrealnioną. Składają się na nią proste formy, lustrzane tafle oraz ograniczona paleta barw – elementy, które nadają scenie charakter umownej planszy, gdzie każdy ruch i każdy dźwięk zostaje podkreślony. Uwagę przyciągają także kostiumy – fioletowe kombinezony i dziwacznie umiejscowione peruki – które odrywają postacie od jednoznacznych tożsamości i płci, podkreślając ich płynność. Ciało w tym przedstawieniu to nie tylko narzędzie aktorskie – staje się znakiem, polem napięć i doświadczenia.
Narrację prowadzi postać Skryby – uczestnika wspólnoty, który jednocześnie zachowuje pewien dystans i refleksyjność. Pojawia się także Nowy – figura wprowadzająca ferment i inicjująca przemiany. Wokół nich organizuje się galeria barwnych postaci: charyzmatyczny Mnich Jan, dominująca Siostra Minetka, tajemnicze Siostry Bliźniaczki, performerzy i dominy – funkcjonujący w świecie, gdzie ciało i rozkosz są głównym językiem komunikacji.
Choć reguła „rób, co chcesz” wydaje się stanowić fundament tej wspólnoty, szybko okazuje się, że nawet najbardziej liberalna struktura wymaga organizacji. Pojawiają się schematy, rytuały, tabelki przyjemności i systemy numeracji, które wprowadzają porządek do chaosu swobody. Spektakl nie stawia tu prostych tez – raczej pokazuje Theleme jako miejsce balansujące między euforią a przymusem, wolnością a koniecznością jej reglamentowania.
Choreografia autorstwa Pauliny Jaksim wzmacnia cielesny wymiar przedstawienia – szczególnie w scenach zbiorowych, gdzie wspólnota działa jak jedno ciało: raz pełne życia i energii, innym razem pogrążone w transowym automatyzmie. To poprzez ruch spektakl najpełniej wyraża pytania o wspólnotę, o relację między jednostką a zbiorowością.
Oprawa dźwiękowa Tomasza Leszczyńskiego wzbogaca warstwę emocjonalną – zestawiając pulsujące rytmy z chóralnymi wokalizami i lamentami. Całość osadza przedstawienie na granicy obrzędu i rozrywki, rytuału i parodii. Tekst Czaplińskiego operuje stylem erudycyjnym, pełnym odniesień do filozofii, literatury i kultury masowej – niekiedy ironiczny, niekiedy podniosły, stale balansujący na granicy znaczenia i jego rozkładu.
To, co zostaje w pamięci najmocniej, to obraz wspólnoty, która – choć deklaratywnie wolna – zmaga się z napięciami i frustracjami wynikającymi z nadmiaru możliwości. Prędzej czy później pojawiają się symptomy wypalenia: zazdrość, starzenie się, lęk przed nowością, przesyt. Postaci Skryby i Nowego wydają się ucieleśniać stan zawieszenia: między utopią a dystopią, między marzeniem o wolności a zmęczeniem jej brakiem ograniczeń.
Finał przedstawienia przynosi wizję społeczności dryfującej – bezwolnego organizmu, poruszanego już tylko rytmem dźwięku i ciała. Spełnione pragnienia nie przynoszą tu oczyszczenia – raczej prowadzą do rozpadu woli, wyczerpania sensu. I właśnie w tej całkowitej swobodzie ujawnia się paradoksalnie… potrzeba granic.
Spektakl „Gargantua i Pantagruel. W opactwie Theleme” nie oferuje gotowych diagnoz. Nie formułuje przesłań, nie ocenia. Oddaje scenę jako laboratorium – miejsce eksperymentu i zadawania pytań. Choć bazuje na XVI-wiecznym tekście Rabelais’go, mówi o dzisiejszych lękach, napięciach i pragnieniach. A może przede wszystkim – o tym, jak trudno dziś wyobrazić sobie prawdziwą wolność.
https://teatr.walbrzych.pl/dzialalnosc-czyli-spektakle/gargantua-i-pantagruel/
