Akcja spektaklu toczy się w przyszłości, ale tak naprawdę czujemy od początku, że ta przyszłość dzieje się już teraz. Lądujemy w świecie, w którym Polski nie ma na mapie, choć wciąż żyje w sercach rodaków i niezmiennie pozostaje krajem męczeństwa i bohaterstwa, bo pewne rzeczy się nie zmieniają.
W 2050 r. konflikty zbrojne nadal stanowią zagrożenie, jednak ludzkość szuka nowych sposobów na oswojenie swojej skłonności do przemocy. Co kilka pokoleń eskaluje kolejny spór, kolejni ludzie wszczynają walkę o potęgę i wpływy, jedni padają trupem, inni pragną zemsty. Wojna płynnie przelewa się z kraju do kraju lub po prostu zmienia stan skupienia – z realnego na wirtualny. Dlaczego więc nie stworzyć rzeczywistości, w której w wojnę można się bawić jak w wesołym miasteczku – a dla zaspokojenia chorych ambicji niszczyć i wysadzać w powietrze wrogów, kiedy tylko najdzie nas na to ochota?
Wojna była, jest i będzie. Dotyczy nas w równym stopniu co miłość. Jeśli gdzieś rodzi się uczucie i ktoś komuś staje się bliski, gdzieś indziej musi wybuchnąć konflikt, na którym ktoś kogoś będzie zabijał. Czyiś ojcowie zawsze strzelają – w okopach albo tylko w GTA – a czyjeś dzieci patrzą na nich, słuchają ich krwawych opowieści i również bawią się w wojnę. Najwyższą cenę płacą jednak matki, żony i córki. „Metro Afganistan” portretuje wojnę od jej groteskowych absurdów aż po gorzką prawdę. Nie pozwala łatwo oddzielić tego, co śmieszne, od tego, co przerażające, ani tego, co odległe, od tego, co rozgrywa się tuż obok.
Głównymi bohaterami są weteran misji w Afganistanie oraz jego dwudziestopięcioletnia córka. Postać kreowana przez Mariusza Jakusa to przerysowany wzorzec męskości – przebrzmiały kowboj, żołnierz po przejściach, trener nastawiony wyłącznie na zwycięstwo, pachnący prochem, cygarem i whisky. Przez wojnę wiele stracił, ale zyskał coś, czego niektórym brakuje przez całe życie: sens, tożsamość i rolę do odegrania. Jego córka (Elżbieta Zajko) nie potrzebuje nieustannej walki, a w swoim ojcu nie szuka ani bohatera, ani tytana – chce widzieć w nim po prostu tatę. Tych dwoje wyrusza na naszych oczach do Afganlandu, aby odnaleźć to, co zostało zagubione.
W tej podróży, niczym duch nawiedzający głównego bohatera, towarzyszy im Kmicic – archetyp polskiego herosa. Mateusz Król bezbłędnie wciela się w postać wyrytą w naszej zbiorowej pamięci przez Daniela Olbrychskiego niczym pacierz. Bawiąc do łez, celnie punktuje jej mityczny wizerunek i przypomina, jak bardzo dawne wzorce rozmijają się ze współczesnością. Kmicic nie pasuje do 2050 r., tak samo jak nie pasuje do dnia dzisiejszego. W jego miejsce pilnie potrzebne są nowe archetypy i inne definicje męskości.
Doskonale wypadają również dwie aktorki w rolach drugoplanowych: Ewa Konstancja Bułhak, debiutująca na deskach Teatru Współczesnego, oraz Monika Pawlicka, ujmująca jako robot przemawiający do nas znajomym aż nadto językiem modeli językowych.
Przedstawienie ogląda się z dużą przyjemnością także dzięki technologii, którą twórcy posługują się sprawnie i z umiarem, bez wrażenia, że jest używana na siłę. Scenografia w dużej mierze wyświetlana jest na ekranach – ruchoma, wygenerowana wizja świata przyszłości harmonijnie współgra na scenie z żywym planem. Kontrapunktem dla niej pozostaje klasyczny, polski tapczan, obowiązkowo przykryty kocami. Nieustannie balansujemy tu pomiędzy cyfrową iluzją a namacalną materią.
Łukasz Pawłowski, autor tekstu, i reżyser Maciej Białoruski bardzo wdzięcznie operują współczesnymi środkami wyrazu. W komediowej konwencji pełnej absurdu odnajdują sposób na opowiedzenie o kryzysie, który dotyka nas na wielu płaszczyznach. Śmiech pozwala dostrzec, jak groteskowa potrafi być rzeczywistość, którą przyjmujemy za normę.
Wybuchy, pociski i bombardowania odczuwamy tym silniej, że realizatorzy sięgają po immersyjne systemy nagłośnienia. Dźwięki uderzają niepokojąco blisko, wdzierają się w uszy, a całości dopełnia oślepiający blask grzyba atomowego. Twórcom udaje się osiągnąć efekt, w którym wojna śmieje nam się wprost w twarz. Jest blisko, jest głośna, nie daje się odsunąć ani wyciszyć. Nawet jeśli chcielibyśmy potraktować ją jak niewinną rozrywkę, nie pozostaje wyłącznie na ekranach.
„Metro Afganistan” przejeżdża przez tematy boleśnie aktualne. Wojna, która była, wciąż dyszy nam w kark; wojna, która trwa, obciąża barki; wojna, która nadejdzie, mierzy do nas z naprzeciwka z karabinu. My zaś powoli idziemy w jej stronę. Nie wiemy, czy potrafimy zatrzymać ten marsz, bo konflikt wydaje się nieuchronny – jakby na stałe wpisany w kolejne pokolenia, w nasze ambicje, lęki i potrzebę odwetu.
Naprzeciw wojny nigdy nie stoi zwycięstwo, kolejny bohater ani kolejny order. Stoi tam miłość – do drugiego człowieka, do ojca, do córki, do tych, których chcemy ocalić i z którymi pragniemy żyć. Wojna i miłość okazują się dwoma biegunami, pomiędzy którymi rozpięta jest nasza codzienność. Pomiędzy nimi powinniśmy szukać balansu. Jeśli wojna jest nieustannym ruchem historii, miłość pozostaje tym, co nadaje sens próbom zatrzymania się.
Teatr Współczesny