Bez ściemy

Slide
previous arrow
next arrow
Na afiszu

Bez ściemy

O „Kolacji na cztery ręce” w reżyserii Mariusza Malca w Teatrze Polskim w Bielsku-Białej pisze Magdalena Legendź.

Opublikowano: 2026-11-17
Od lewej: Sławomir Miska (Bach) i Tomasz Lorek (Haendel); fot. Dorota Koperska
Ocena recenzenta/tki: (8/10) – bardzo dobry

Nie chcę zrzędzić, że o wiele prościej dla ekipy realizatorów i aktorów byłoby pozostać w teatrze. „Kolacja na cztery ręce” grana w salonie muzycznym na Zamku Sułkowskich ma jednak ciekawe teatralne konotacje.
W tym roku mija bowiem 240. rocznica otwarcia pierwszej sceny teatralnej mieszczącej się u stóp zamkowej wieży. Teatr dworski, niegdyś elitarny – dziś dodaje splendoru miastu mieniącemu się Polską Stolicą Kultury.

Salon kiedyś był zresztą książęcą jadalnią, a przy stole, wokół którego toczy się akcja, zasiadali właściciele bielskiego zamku. Wnętrze, meble, naczynia z epoki to nie butaforka, ale przedmioty z historią. Nawet fortepian, na którym grają uczestnicy spotkania umieszczonego przez Paula Barza w Lipsku w 1747 r. – pochodzi z Lipska. Z portretu wiszącego w rogu salonu spogląda książę elektor saski, którego przywołują w rozmowie adwersarze. W czasach, w których wszystko jest sztuczne, udawane, podrabiane i byle jakie, tu nie ma ściemy, a dbałość o wizualną i muzyczną oprawę robi wrażenie.

Aktorów wspomaga muzyka na żywo – z instrumentu dobiegają na przemian improwizacje na temat utworów dwóch znakomitych kompozytorów: Haendla i Bacha czy Bacha i Haendla. O tę właśnie kolejność, niemożliwą do ustalenia nawet z perspektywy stuleci, cały czas chodzi.

Ta sztuka zasadza się na dialogu. Aby odpowiednio wybrzmiał i trzymał w napięciu, trzeba gwiazdorskiej obsady. Już od polskiej prapremiery w reżyserii Macieja Englerta (1989), gdy w warszawskim Teatrze Współczesnym w kompozytorów wcielili się Mariusz Dmochowski i Czesław Wołłejko, wiedziano, że to klucz do spektaklu. Potem też były znakomite duety: Jan Nowicki i Jerzy Bińczycki, Janusz Gajos i Roman Wilhelmi. Przedstawienie cieszyło się także powodzeniem ponad 20 lat temu w Bielsku-Białej. Efekt intymności i kameralności uzyskano wtedy, przenosząc widzów na scenę. Teraz aktorzy grają w jeszcze większej bliskości widzów stłoczonych z trzech stron w trzech rzędach. Tu nie może być ściemy w operowaniu głosem, emocjami czy ciałem, bo każdy fałsz byłoby widać jak na dłoni.

Reżyser najnowszej premiery bielskiego Teatru Polskiego Mariusz Malec zna się dobrze na sztuce rozmowy, wie, jak ją pokazać, by utrzymywała uwagę odbiorców, była przekonująca i atrakcyjna. Obsadę dobrał koncertowo, bo nawet pianista i dyrygent Jacek Obstarczyk jako Schmidt, komponujący kopista i służący Haendla, gra świetnie – na pewno na fortepianie.

Tomasz Lorek i Sławomir Miska nie odstają od wybitnych poprzedników. Chociaż obaj zachowują pewien dystans do ról. Modulacją głosu czy natręctwem pewnych gestów wyrażają również skrywane emocje, przeciwne do prezentowanych na zewnątrz. Nie tylko postaci, lecz także sytuacje sceniczne zbudowane są na zasadzie kontrapunktu. Przedstawienie trzyma tempo, choć zarazem pozwala się napawać rodzajowymi obrazkami z życia artystów.

Realizatorzy stawiają aktualne pytania o granice między popularnością a artystyczną wartością, między tym, co ponadczasowe, a tym, co trendy. I czy sztuka, która podoba się masom, może być wybitna? W uproszczeniu: Haendel Lorka ma rys współczesnego celebryty, Bach Miski – artysty niszowego. Obie postacie są precyzyjnie skonstruowane i ta prosta opozycja sprawdza się w spektaklu znakomicie. Lorek buduje swojego Haendla szeroko, zamaszystymi gestami, niejako wypełnia przestrzeń swoją osobą. Puszy się i nadyma. Zwraca się do rozmówcy pewnym tonem, z wyższością. Obraża Bacha lekkim traktowaniem, jakby był osobą niższego stanu, której nie można dotknąć. Lekceważący ton pogłębia się, gdy zwraca się do swojego służącego, którego wejścia z kolejnymi potrawami – a zwłaszcza jego komentarze – wpływają na bieg akcji. Bach Miski jest skupiony i wyciszony, powściągliwy w gestach. Jeśli się kłania, to popatruje spode łba, ze skrywanym ironicznym uśmiechem. Nie musi się z tym kryć, bo zapatrzony w siebie Haendel nawet tego nie zauważa. Z czasem nonszalancja lipskiego kantora zaczyna do Haendla docierać i wtedy robi się zabawnie. Błyskotliwe, szybkie riposty, wytrzymanie pauz, zmiany tonu i tempa mówienia sprawiają, że racje postaci są przekonujące.  

W kwestii jedzenia też nie ma ściemy i denerwującego wiosłowania po talerzach napełnionych powietrzem. Akcja dzieje się bowiem w trakcie wykwintnej, wielodaniowej kolacji i jeśli w dialogach mowa o umiejętności spożywania wyszukanych dań, trudno udawać. Aktorzy opanowali trudną sztukę jedzenia/niejedzenia, znakomicie podając tekst: między kęsami szynki, karczochów i ostryg. Czy te ostatnie są prawdziwe, śmiem wątpić, ale magia teatru już działa. Wrażenie robią też kostiumy zaprojektowane z dbałością o detale przez Tomasza Ossolińskiego. Aksamity, koronki, szamerowania, faktury różnicujące kondycję finansową i towarzyską pozycję postaci już na pierwszy rzut oka.

Dlaczego chcieli się spotkać? Mówią o tym kilkukrotnie, za każdym razem zmieniając powód. Chcą wygrać nie tylko w grze o miejsce w panteonie kompozytorów, lecz także w słownej potyczce. Aktorzy wykorzystują możliwości, które daje tekst, wydobywają niuanse psychologiczne, a przede wszystkim słuchają się nawzajem, bo słowa to jedno, a ich podskórne znaczenia – drugie.

Spektakl iskrzy się humorem. „Dlaczego taki geniusz jak pan nie odnosi sukcesów?” – pyta Haendel – przyjaciel króla i bożyszcze salonów, dla którego sukces ma wymiar jednoznacznie finansowy. „Dlaczego taka miernota jak pan ma takie powodzenie?” – ripostuje Bach, nazywany przez potomnych piątym ewangelistą, który czuje się spełniony, bo może komponować to, co dla niego ważne. W postawie Bacha uwidacznia się protestanckie traktowanie pracy jako Bożego powołania, czyli pracowania na chwałę Pana, a więc najlepiej, jak się potrafi. Może stąd pokora, spokój i zarazem poczucie własnej wartości kantora kościoła św. Tomasza? Przeciętnemu widzowi nie jest pewnie jednak wiadome, że chodzi o kościół ewangelicki, a kantor to ktoś odpowiadający za muzyczną stronę kościelnej liturgii. W dwumieście mocno przywiązanym do reformacyjnych idei byłby to interesujący kontekst – szkoda, że niewykorzystany.

Kompozytorzy nawzajem wiedzą o swojej wartości, więc o co toczy się gra? Miarą sukcesu, zarówno wówczas, jak i obecnie, jest rozpoznawalność nazwiska. Ciekawie koresponduje to z pokutującym przekonaniem, że tylko twórca obszarpany, przymierający głodem, w lichym, wytartym surducie jest prawdziwym artystą. Ten szkodliwy model i takie fałszywe rozumienie leżą u podstawy sporu o ustawę o zawodzie artysty. Czy Bach byłby za ustawą, a Haendel przeciw, bo może, bo osiągnął wysoką pozycję?

„Londyn to nie Lipsk. Lipsk to nie Londyn” – czy te słowa, odnoszące się do środowisk, w których działają kompozytorzy, wiodą do konkluzji, że każdy nich jest na swoim miejscu, a różne rodzaje muzyki /sztuki mogą współistnieć, zaspokajając różne gusty? Ale jak dalece można im schlebiać? „Trzeba im wciąż dostarczać świeżego mięsa” – mówi Haendel o odbiorcach. Ale kto i kiedy decyduje o przebiegu granicy między sztuką a jej tandetną podróbką? Te pytania wciąż pozostają w mocy.

Teatr Polski w Bielsku-Białej

Kategorie:


Cytat Dnia

„»Ostatnie kuszenie Chrystusa. Ewangelia Wątpliwości« to jeden z najbardziej wstrząsających, ale i najtrudniejszych, spektakli, jakie zostały w ostatnich latach na tej scenie, nie mającej litości dla widzów, zaprezentowane…”

Janusz M. Paluch o „Ostatnim kuszeniu Chrystusa. Ewangelii Wątpliwości”, reż. Michał Telega; „Kraków i Świat”, 16.11.2026

Newsletter

Zamów newsletter z najciekawszymi informacjami ze świata teatru i najlepszymi tekstami portalu. Bądź na bieżąco! Newslettery dostają wyłącznie członkowie społeczności naszego portalu.

W związku z bezpłatną subskrypcją zgadzam się na otrzymywanie na podany adres email informacji handlowych. Usługa zostanie uruchomiona po kliknięciu w link aktywacyjny przesłany na podany adres email.
W każdej chwili możesz zrezygnować z otrzymywania newslettera i innych informacji.

Teatr dla Wszystkich © Copyright 2026
ISSN 3071-9453
Strona stworzona przez - LOKOINVEST.PL