Spektakl inspirowany poezją Edgara Lee Mastersa będzie czarną komedią muzyczną, w której zmarli mieszkańcy niewielkiego amerykańskiego miasteczka powrócą, aby opowiedzieć prawdę o swoim życiu. O pracy nad przedstawieniem, fascynacji literaturą Mastersa, muzyce, ludzkich słabościach i teatrze, który powinien stawiać pytania, reżyser opowiedział w rozmowie z Martyną Nowakowską (Teatr KTO).
„Umarli ze Spoon River” to jedna z najbardziej oczekiwanych premier końcówki roku w Teatrze KTO. Krzysztof Babicki, autor scenariusza i reżyser przedstawienia, sięga po „Antologię Spoon River” Edgara Lee Mastersa, wydany w 1915 roku zbiór poetyckich epitafiów, w których mieszkańcy fikcyjnego miasteczka opowiadają zza grobu o swoich miłościach, zdradach, niespełnionych ambicjach, rozczarowaniach i życiowych błędach.
Każda z tych historii odsłania inny fragment życia niewielkiej społeczności. Zmarli mogą wreszcie powiedzieć to, czego nie wypadało im wyznać za życia. Ich wspomnienia często przeczą temu, co zapisano na nagrobkach i co najbliżsi opowiadali podczas pogrzebów. W świecie Mastersa śmierć przynosi zaskakującą wolność, a ludzkie dramaty, oglądane z perspektywy wieczności, nabierają niekiedy komicznego charakteru.
O przygotowaniach do premiery, obsadzie i muzycznej koncepcji przedstawienia pisaliśmy już 10 listopada w artykule „Umarli ze Spoon River” w Teatrze KTO. Krzysztof Babicki przygotowuje muzyczną opowieść o ludzkich losach.
Teraz, dzięki rozmowie przeprowadzonej przez Martynę Nowakowską, możemy bliżej poznać zamysł reżysera i dowiedzieć się, jak z poetyckich monologów powstaje widowisko łączące literaturę, muzykę wykonywaną na żywo, choreografię i rozbudowaną plastykę sceniczną.
Od Marii Janion do Teatru KTO
Fascynacja Babickiego twórczością Edgara Lee Mastersa sięga czasów jego studiów polonistycznych. To właśnie Maria Janion zwróciła uwagę przyszłego reżysera na niezwykłe połączenie tragizmu i komizmu obecne w poezji amerykańskiego autora.
Jak wspomina Babicki, lektura pozostała z nim przez kolejne dziesięciolecia. Wielokrotnie rozważał możliwość przeniesienia jej na scenę, jednak dopiero spotkanie z zespołem Teatru KTO i jego dyrektorem Jerzym Zoniem stworzyło odpowiednie warunki do realizacji tego pomysłu.
W rozmowie z Martyną Nowakowską reżyser podkreśla, że do podjęcia pracy przekonały go możliwości aktorskie i muzyczne zespołu, kameralna przestrzeń teatru oraz spotkanie z kompozytorem Aleksandrem Brzezińskim.
Dla Babickiego niezwykle ważne było znalezienie formy, która pozwoli połączyć osobne historie mieszkańców Spoon River w jeden organizm teatralny. Każdy z bohaterów ma przecież własną biografię, doświadczenia i tajemnice, a ich monologi tworzą zbiorowy portret społeczności, w której wszyscy pozostają ze sobą powiązani.
Dwadzieścia utworów muzycznych i siedmioro aktorów
Reżyser od początku zakładał, że przedstawienie będzie miało charakter poetycko-muzyczny. Poezja Mastersa ma zostać przekształcona w działanie sceniczne, w którym słowo współistnieje z muzyką, ruchem i obrazem.
Ważną informacją ujawnioną w rozmowie jest liczba przygotowywanych kompozycji. W spektaklu zabrzmi dwadzieścia utworów muzycznych wykonywanych na żywo. Ich autorem jest Aleksander Brzeziński, odpowiedzialny również za kierownictwo muzyczne.
Muzyka będzie prowadziła własną opowieść, współtworząc dramaturgię przedstawienia. Istotną funkcję otrzyma także choreografia Eryka Makohona.
Babicki przyznaje, że jest pod dużym wrażeniem umiejętności zespołu aktorskiego. Zwraca uwagę na możliwości wokalne wykonawców, ich energię i zaangażowanie w pracę nad przedstawieniem.
Na scenie wystąpią Anna Branny, Karolina Daniec-Franczyk, Aleksandra Konior-Gapys, Nina Potapowicz, Mieszko Syc, Karol Śmiałek i Jan Wróbel. Towarzyszyć im będą muzycy: Aleksander Brzeziński, Damian Mielec oraz Jakub Nieć.
Połączenie tych wszystkich elementów ma nadać przedstawieniu rytm, który pozwoli przechodzić od dramatycznych wyznań do sytuacji komicznych, od intymnych wspomnień do scen zbiorowych.
„Nigdy nie kłamie się o ludziach tak wiele jak podczas pogrzebów”
Jednym z najbardziej interesujących tematów poruszonych w rozmowie jest rozdźwięk między prawdziwym życiem człowieka a pamięcią, którą pozostawia po sobie.
Bohaterowie Mastersa, uwolnieni od społecznych oczekiwań, mogą wreszcie mówić bez skrępowania. Opowiadają o miłości, zazdrości, zdradach, oszustwach, małych podłościach i wielkich zbrodniach. Ich wyznania odsłaniają historie często zupełnie inne od tych, które utrwaliły się w pamięci bliskich.
Babicki zwraca uwagę na przewrotność poezji Mastersa. Ludzie, którzy za życia krzywdzili innych, po śmierci bywają przedstawiani jako osoby szlachetne i godne naśladowania. Oszust może zostać zapamiętany jako szanowany obywatel, a złodziej jako wybitny bankier.
To właśnie sprzeczność między oficjalnym wspomnieniem a rzeczywistym życiem bohaterów staje się źródłem humoru.
Reżyser przyznaje, że podczas pogrzebów ludzie wyjątkowo chętnie idealizują zmarłych. Gdyby wszyscy rzeczywiście byli tak szlachetni, jak przedstawiają ich mowy pogrzebowe, świat musiałby być miejscem niemal doskonałym.
W przedstawieniu ten mechanizm będzie źródłem komizmu, ale także refleksji nad potrzebą ukrywania prawdy, społecznymi konwenansami i ludzką skłonnością do tworzenia wygodnych wersji własnej biografii.
Czarna komedia muzyczna, czyli śmiech wobec śmierci
Choć bohaterami „Umarłych ze Spoon River” są ludzie, którzy zakończyli już swoje życie, Babicki zamierza stworzyć przedstawienie pełne energii i humoru.
W rozmowie z Martyną Nowakowską reżyser określa przygotowywany spektakl jako czarną komedię muzyczną. Zależy mu na tym, aby widzowie mogli doświadczać jednocześnie grozy i śmiechu.
W poezji Mastersa znajdują się przecież historie tragiczne: nieszczęśliwe miłości, samobójstwa, niespełnione marzenia, rozczarowania i życiowe klęski. Bohaterowie spoglądają jednak na swoje doświadczenia z perspektywy śmierci, która zmienia proporcje dawnych wydarzeń.
To, co kiedyś wydawało się katastrofą, po latach może okazać się jedynie jednym z wielu epizodów ludzkiego życia.
Babicki chce, aby widzowie opuszczali teatr poruszeni, ale bez przygnębienia. W jego interpretacji poezja Mastersa niesie afirmację ludzkiego istnienia, ze wszystkimi jego niedoskonałościami, absurdami i błędami.
Śmiech staje się sposobem oswajania spraw ostatecznych. Pozwala spojrzeć na człowieka z dystansem, a zarazem zachować czułość wobec jego słabości.
Tajemnicze szafy, lustrzane odbicia i nici ludzkiego losu
Istotną częścią przedstawienia będzie scenografia zaprojektowana przez Marka Brauna. Reżyser zrezygnował z dosłownego przedstawienia cmentarza, wybierając przestrzeń umowną, podlegającą nieustannym przemianom.
Bohaterowie będą pojawiać się z tajemniczych szaf przypominających kolumbaria, wyłaniać się z oddali i ukazywać w lustrzanych odbiciach. Ich obecność ma budować atmosferę tajemnicy, ale jednocześnie zachować bliskość ludzkich doświadczeń.
Babicki podkreśla, że postaci Mastersa nie będą tradycyjnymi duchami. Pozostaną ludźmi, których emocje, pragnienia i słabości są dobrze znane współczesnemu widzowi.
Ważnym elementem scenografii staną się również nici życia oraz Parki, mitologiczne boginie ludzkiego losu. Motyw nici będzie organizował zarówno opowieść, jak i przestrzeń sceniczną.
Aktorzy będą zmieniać role, a poszczególne przedmioty zyskiwać nowe funkcje i znaczenia. Twórcy chcą pozostawić widzom możliwość samodzielnego odczytywania scenicznych obrazów.
Kostiumy Jolanty Łagowskiej-Braun nawiążą do XIX wieku, jednak przedstawienie nie będzie rekonstrukcją historycznej rzeczywistości. Babickiemu zależy na współczesnym języku scenicznym, który pozwoli wydobyć aktualność poezji Mastersa.
Choć od publikacji „Antologii Spoon River” minęło ponad sto lat, ludzkie pragnienia, lęki i ambicje pozostały zaskakująco podobne.
Maria Janion, Józef Tischner i teatr dotykający absolutu
Rozmowa z Krzysztofem Babickim wykracza poza przygotowania do grudniowej premiery. Reżyser opowiada również o swoim rozumieniu teatru i doświadczeniach, które ukształtowały jego artystyczne myślenie.
Wspomina troje ważnych nauczycieli: Marię Janion, Józefa Tischnera i profesor Zofię Miodońską-Brookes. Spotkania z nimi wpłynęły na jego stosunek do literatury, interpretacji tekstu i poszukiwania w sztuce pytań o sens ludzkiego istnienia.
Babicki przyznaje, że od zawsze interesował go teatr podejmujący temat przemijania, winy, życia i śmierci. W swoich przedstawieniach szuka przestrzeni, w której codzienne doświadczenia człowieka spotykają się z pytaniami metafizycznymi.
Szczególnie mocno zapamiętał rozmowę z Józefem Tischnerem, który przekonywał go, że prawdziwa sztuka, niezależnie od gatunku, w pewien sposób dotyka absolutu.
Ta myśl pozostaje ważna również podczas pracy nad „Umarłymi ze Spoon River”.
Babicki podkreśla, że teatr podejmujący sprawy ostateczne może korzystać z komedii, ironii i groteski. Śmiech bywa sposobem docierania do najtrudniejszych doświadczeń, niekiedy skuteczniejszym od poważnego, uroczystego monologu.
Właśnie takie myślenie o teatrze odnajduje w poezji Mastersa, która łączy tragizm ludzkiego losu z dystansem i humorem.
„Nie wierzę w teatr, który daje widzowi gotowe odpowiedzi”
W wywiadzie pojawia się również wyraźna deklaracja dotycząca współczesnego teatru.
Babicki krytycznie odnosi się do przedstawień, które koncentrują się na doraźnym komentowaniu rzeczywistości i przekazywaniu publiczności jednoznacznych ocen.
Reżyser przyznaje, że bliższy jest mu teatr pozostawiający widzowi przestrzeń do samodzielnego myślenia. Niechętnie patrzy na twórczość, w której artyści występują w roli nauczycieli pouczających publiczność.
W jego przekonaniu nawet przedstawienia odnoszące się do konkretnych wydarzeń i ludzkich dramatów powinny poszukiwać głębszych znaczeń.
Taką zasadę zamierza zastosować również w „Umarłych ze Spoon River”.
Historie mieszkańców miasteczka nie mają służyć osądzaniu bohaterów. Ich doświadczenia stają się okazją do zastanowienia się nad własnym życiem, podejmowanymi decyzjami i pamięcią, którą pozostawimy po sobie.
Pytania o to, jak przeżyliśmy życie, co po nas pozostanie i jak zapamiętają nas inni, dotyczą każdego człowieka. Poezja Mastersa pozwala spojrzeć na nie z perspektywy, której żyjący nigdy nie będą mogli w pełni doświadczyć.
Opowieść o życiu, które warto przeżyć najpełniej
Krzysztof Babicki chciałby, aby grudniowa premiera pozostawiła widzów z poczuciem, że ludzkie życie, mimo wszystkich błędów i słabości, jest doświadczeniem niezwykłym.
W rozmowie z Martyną Nowakowską zapowiada przedstawienie, w którym będzie dużo muzyki, humoru i zabawy teatralną formą. Publiczność ma śmiać się z ludzkich przywar, a chwilę później wzruszać historią człowieka, który nie zdążył wyznać miłości bliskiej osobie.
Takie właśnie są opowieści Mastersa: tragiczne i komiczne, okrutne i czułe, pełne sprzeczności, a jednocześnie głęboko ludzkie.
Premiera „Umarłych ze Spoon River” odbędzie się 18 i 19 grudnia o godz. 19.00. Spektakl powróci na scenę Teatru KTO podczas specjalnego pokazu sylwestrowego 31 grudnia o godz. 20.00, a następnie 2 i 3 stycznia 2027 roku.
Portal „Teatr dla Wszystkich” jest patronem medialnym sezonu artystycznego 2026/2027 Teatru KTO w Krakowie.
(Artykuł opracowano na podstawie rozmowy Martyny Nowakowskiej z Krzysztofem Babickim, udostępnionej przez Teatr KTO.)
„Umarli ze Spoon River” – twórcy i obsada
Autor: Edgar Lee Masters
Przekład: Michał Sprusiński
Scenariusz i reżyseria: Krzysztof Babicki
Muzyka i kierownictwo muzyczne: Aleksander Brzeziński
Choreografia i ruch sceniczny: Eryk Makohon
Scenografia: Marek Braun
Kostiumy: Jolanta Łagowska-Braun
Asystentka reżysera: Karolina Daniec-Franczyk
Producentka: Agnieszka Skowronek
Obsada: Anna Branny, Karolina Daniec-Franczyk, Aleksandra Konior-Gapys, Nina Potapowicz, Mieszko Syc, Karol Śmiałek, Jan Wróbel.
Zespół muzyczny: Aleksander Brzeziński, Damian Mielec, Jakub Nieć.
Terminy spektakli:
18 grudnia 2026, godz. 19.00 – premiera
19 grudnia 2026, godz. 19.00 – premiera
31 grudnia 2026, godz. 20.00 – pokaz sylwestrowy
2 stycznia 2027, godz. 19.00
3 stycznia 2027, godz. 19.00
Miejsce: Teatr KTO, ul. Zamoyskiego 50, Kraków.
Bilety: System sprzedaży biletów Teatru KTO