Wystawa fotografii Joanny Helander w Senacie z udziałem Tadeusza Janiszewskiego, „Fioletowa krowa” Teatru Pod Fontanną oraz dwa czytania performatywne składają się na listopadowy program związany z 80. rocznicą urodzin Stanisława Barańczaka.
infografika: Teatr Ósmego Dnia
Teatr Ósmego Dnia przypomina poetę, tłumacza i krytyka, który współtworzył zespół i był jego pierwszym kierownikiem literackim.
4 listopada 2026 roku w Senacie Rzeczypospolitej Polskiej otwarto wystawę „Widokówka z tego świata. Stanisław Barańczak – poeta wolności na zdjęciach Joanny Helander”. Przygotowana przez Bibliotekę Wielkopolską im. Stanisława Barańczaka ekspozycja jest częścią obchodów rocznicy urodzin poety, przypadającej 13 listopada.
Fotografie Joanny Helander pokazują Barańczaka z bliska, także w codziennych sytuacjach. Autorka zdjęć, fotografka i reżyserka dokumentalna, portretowała ludzi, z którymi łączyły ją przyjaźń i wspólnota przekonań. W otwarciu wystawy uczestniczyli m.in. marszałek Senatu Małgorzata Kidawa-Błońska, dyrektorka Biblioteki Wielkopolskiej Małgorzata Grupińska-Bis oraz Adam Michnik.
Podczas uroczystości Tadeusz Janiszewski, aktor Teatru Ósmego Dnia, przeczytał dwa wiersze: „N.N. uprawia gimnastykę poranną” z tomu „Sztuczne oddychanie” oraz „Płakała w nocy, ale nie jej płacz go zbudził” z „Chirurgicznej precyzji”.
Barańczak należał do grona współzałożycieli Teatru Ósmego Dnia, który powstał w 1964 roku w środowisku studentów polonistyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Objął funkcję kierownika literackiego. Jego związki z zespołem obejmowały pracę nad scenariuszami, przekładami i adaptacjami poezji.
W 1971 roku teatr przygotował „Jednym tchem”, przedstawienie oparte na jego wierszach. Późniejsze powroty do twórczości poety dokumentuje historia zespołu: w 2013 roku odbyło się czytanie performatywne „Powinna być nieufnością – Stanisław Barańczak”, w 2015 roku „Między rudą a rdzą – Stanisław Barańczak”, a w 2020 roku powstała realizacja internetowa „Biografioły i inne wiersze Stanisława Barańczaka”.
Tegoroczny program obejmuje jego poezję, przekłady literatury nonsensu oraz teksty krytyczne. Trzy listopadowe wydarzenia zaplanowano w siedzibie teatru przy ul. Ratajczaka 44 w Poznaniu.
W dniu 80. rocznicy urodzin Barańczaka, 13 listopada o godz. 19.00, Teatr Ósmego Dnia zaprosi na „Fioletową krowę” Teatru Pod Fontanną w reżyserii Janusza Stolarskiego.
Scenariusz powstał z wierszy zamieszczonych w antologii „Fioletowa krowa. 333 najsławniejsze okazy angielskiej i amerykańskiej poezji niepoważnej”, w przekładzie Stanisława Barańczaka. Twórców przedstawienia interesuje humor nonsensu, absurd i możliwość przyglądania się ludzkiej egzystencji poprzez śmiech. Spektakl miał premierę w 2019 roku w Centrum Kultury Zamek, w ramach projektu „Teatr Powszechny”.
W zapowiedzi twórcy przywołują słowa Barańczaka ze wstępu do antologii: „Efekt humorystyczny poezji nonsensu polega na zaspokajaniu naszej jeszcze bardziej elementarnej, jeszcze potężniej odczuwanej i jeszcze wstydliwiej ukrywanej w oficjalnych okolicznościach potrzeby wzięcia odwetu na samym istnieniu”. To właśnie ten rodzaj humoru chcą przenieść na scenę.
Muzykę skomponował Krzysztof Wiki Nowikow. Za jej wykonanie na żywo i aranżacje odpowiadają Wojciech Retz i Ewa Jarmołowicz. Scenografię przygotował Tomasz Ryszczyński, konsultacje dramaturgiczne prowadziła Renata Stolarska. Światłami zajmuje się Arkadiusz Kuczyński, realizacją dźwięku Piotr Kazimierz Wiśniewski, a techniczną realizacją scen akrobatycznych Tomasz Rodak. Przy przedstawieniu współpracował Andrzej Maszewski.
Występują: Piotr Bekasiak, Agnieszka Grabia, Kinga Dercz, Jakub Hudak, Ewa Jarmołowicz-Nowikow, Jacek Kwiatkowski, Hanna Kubaszewska, Michalina Nowak, Helena Nowikow, Zofia Nowikow, Andrzej Nyczke, Paweł Nyga, Wojciech Retz, Justyna Romanowska, Michał Rybczyński, Julia Sobczyńska, Antonina Stolarska, Felicja Stolarska, Janusz Stolarski, Beata Szymankowska, Magda Treichel, Aldona Wiśniewska i Ewa Zajkowska.
Bilety kosztują 20 zł. Opis spektaklu i bilety.
14 listopada o godz. 19.00 artyści Teatru Ósmego Dnia przedstawią czytanie performatywne „Stanisław Barańczak. Biografioły”.
W krótkich, żartobliwych utworach Barańczak bawi się konwencją życiorysu. Łączy anegdotę, portret i komentarz, wykorzystując ironię oraz językowe gry. Przygląda się postaciom, ludzkim losom i mechanizmom historii. Aktorskim interpretacjom będzie towarzyszyć oprawa plastyczna z ilustracji Wojciecha Wołyńskiego.
Bilety kosztują 20 zł. Opis wydarzenia i bilety.
Trzecie listopadowe wydarzenie w teatrze odbędzie się 24 listopada o godz. 19.30. Czytanie performatywne „Staszek Barańczak. Ironista i żartowniś” jest częścią projektu „Stanisław Barańczak – Formy Wolności”, przygotowanego przez Bibliotekę Wielkopolską i Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.
Zespół sięgnie do „Książek najgorszych” oraz recenzji tekstów literackich nadsyłanych do pisma „Nurt”. Artyści chcą przypomnieć Barańczaka jako bezkompromisowego krytyka, który za pomocą dowcipu i kpiny ujawniał konformizm oraz uległość wobec władzy.
„Konformizm jest zakałą ludzkości i w każdym systemie znajduje swoje wcielenie” – piszą twórcy w zapowiedzi czytania. Zapowiadają wybór tekstów, które pokazują, jak przenikliwie Barańczak rozpoznawał mechanizmy podporządkowania i zabiegania o przychylność władzy.
Czytaniu mają towarzyszyć materiały filmowe. Twórcy zapowiadają również możliwość wykorzystania śpiewu. Informacje o wydarzeniu. Dostępność biletów należy sprawdzić w teatrze; serwis sprzedaży obecnie odsyła do kasy.
Rocznicowe działania przy Ratajczaka rozpoczęły się wcześniej. W programie 15 maja 2026 roku znalazły się „Sny po B.” grupy Byle Nie W Dżinsach, działającej w ramach Alternatywnej Szkoły Teatru. Opiekę nad grupą sprawowali Lena Witkowska i Marek Kościółek.
Przedstawienie inspirowane twórczością Barańczaka łączyło słowo, ruch, taniec, światło, dźwięk i działania performatywne. Twórcy opisywali je jako zapis własnych doświadczeń czytelniczych. W zapowiedzi bezpośrednio wskazywali 80. rocznicę urodzin poety i Wielkopolski Rok Stanisława Barańczaka jako powody podjęcia pracy nad spektaklem.
Teatralne wydarzenia towarzyszą szerszym obchodom przygotowanym przez Bibliotekę Wielkopolską. 13 listopada o godz. 18.00, przy ul. Prusa 3 w Poznaniu, odbędzie się poznański wernisaż wystawy Joanny Helander. Tego wieczoru zaplanowano także pokaz diaporamy „A tak niewiele brakowało” Helander i Bo Perssona, odsłonięcie neonu biblioteki oraz premierę dźwiękowiska „Co poezja mówi o Barańczaku?”.
W dźwiękowisku wystąpią Michał Kaleta i Oliwia Nazimek, na kontrabasie zagra Ksawery Wójciński. Kompozycje i reżyserię dźwięku przygotował mooryc, a opracowanie tekstu i reżyserię Kuba Kapral. Na wieczór obowiązują bezpłatne wejściówki.
W dniach 23–25 listopada Biblioteka Wielkopolska i Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM organizują konferencję „Stanisław Barańczak: Formy wolności”. Obrady odbędą się w Collegium Maius przy ul. Fredry 10. Właśnie z tym programem połączone jest czytanie „Staszek Barańczak. Ironista i żartowniś” w Teatrze Ósmego Dnia.
Szczegóły dostępne są w repertuarze Teatru Ósmego Dnia oraz w programie Biblioteki Wielkopolskiej.
