Tym zagadnieniom poświęcona jest „Szara strefa”, postdokumentalny spektakl performatywny niezależnego Teatru Netvor w reżyserii Marii Lisovskiej.
Przedstawienie, którego premiera odbyła się 19 listopada 2025 roku w Instytucie im. Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu, łączy autentyczne świadectwa z antyczną mitologią, teatrem fizycznym i współczesnymi formami ekspresji scenicznej.
Wojna zmienia reguły życia
„Szara strefa” podejmuje temat rozpoznawania i akceptowania własnej tożsamości w rzeczywistości naznaczonej wojną, społecznymi podziałami i presją otoczenia. Twórcy interesują się doświadczeniami osób, których życie wymaga nieustannego negocjowania granic między osobistą wolnością a oczekiwaniami społecznymi.
Materiał dramaturgiczny powstał na podstawie autentycznych wywiadów przeprowadzonych z osobami queerowymi, kobietami oraz osobami heteronormatywnymi mającymi doświadczenie wojskowe. Ich historie dotyczą między innymi poszukiwania własnego miejsca, ujawniania tożsamości, akceptacji siebie oraz funkcjonowania w strukturach opartych na określonych zasadach i hierarchiach.
Wojna nadaje tym doświadczeniom dodatkowy wymiar. W sytuacji zagrożenia zmieniają się społeczne role, relacje międzyludzkie i rozumienie odwagi. Szczególnie istotne stają się pytania o możliwość zachowania indywidualności w warunkach wymagających podporządkowania się zbiorowym regułom.
Twórcy przyglądają się również codziennym doświadczeniom osób, które muszą zabiegać o prawo do wyrażania własnej tożsamości. Obok świadectw związanych z wojną pojawiają się historie dotyczące wykluczenia, społecznej niewidzialności i poszukiwania akceptacji.
Achilles, Patroklos i Antygona
Autentyczne wypowiedzi bohaterów wywiadów zostały zestawione z postaciami zaczerpniętymi z mitologii greckiej. W spektaklu pojawiają się reinterpretacje historii Achillesa i Patroklosa, Ateny, Ariadny oraz Minotaura.
Relacja Achillesa i Patroklosa pozwala przyjrzeć się bliskości, lojalności i poświęceniu w świecie podporządkowanym wojnie. Postacie Ariadny i Minotaura przywołują zagadnienia odmienności, odrzucenia i poszukiwania drogi wyjścia z narzuconych ograniczeń. Mitologiczne opowieści stają się materiałem do rozmowy o współczesnych doświadczeniach, w których osobiste wybory podlegają ocenie społeczeństwa.
W przedstawieniu wykorzystano również fragmenty „Antygony” Sofoklesa, utwory Łesi Ukrainki, wiersz ukraińskiego poety Maksyma Kryvcova oraz teksty własne twórców.
Obecność „Antygony” wprowadza temat konfliktu między jednostkowym sumieniem a prawem ustanowionym przez władzę. Z kolei odwołania do literatury ukraińskiej poszerzają perspektywę spektaklu o doświadczenie społeczeństwa mierzącego się z wojną i jej konsekwencjami.
Tak skonstruowana dramaturgia pozwala zestawić historie współczesnych ludzi z opowieściami, które od stuleci służą kulturze do opisywania konfliktów moralnych, przemocy, miłości i społecznego wykluczenia.
Ciało, które opowiada
Istotną częścią przedstawienia jest teatr fizyczny. Twórcy wykorzystują różne techniki ruchowe i estetyki performatywne, zestawiając elementy drag show, japońskiego butō, voguingu i Tecktonika z improwizacją oraz ruchem autentycznym.
Każda z tych form wnosi odmienny sposób posługiwania się ciałem. Butō pozwala na pracę z powolnym ruchem, napięciem i wewnętrznym doświadczeniem performera. Voguing i drag odwołują się do tradycji ekspresji, w której ciało, kostium i gest mogą służyć manifestowaniu własnej tożsamości. Improwizacja otwiera natomiast przestrzeń dla indywidualnych doświadczeń wykonawców.
W „Szarej strefie” ruch stanowi jeden z podstawowych środków dramaturgicznych. Pozwala opowiadać o emocjach i doświadczeniach trudnych do wyrażenia wprost, a także badać sposób, w jaki społeczne normy wpływają na zachowanie, gest i obecność człowieka.
Teatr dokumentalny i doświadczenie migracji
Reżyserką przedstawienia jest Mariia Lisovska, absolwentka reżyserii teatralnej Charkowskiego Uniwersytetu Sztuki im. Iwana Kotlarewskiego. W swojej działalności łączy teatr dokumentalny, poetycki i fizyczny, wykorzystując materiały autobiograficzne oraz doświadczenia performerów.
W latach 2022-2024 współpracowała między innymi z Teatrem Brama, Stella Polaris oraz międzynarodowymi kolektywami artystycznymi działającymi w Polsce, Niemczech, Włoszech i Stanach Zjednoczonych. W swoich projektach podejmuje tematy migracji, pamięci, tożsamości oraz funkcjonowania osób należących do społeczności marginalizowanych.
Asystentką reżyserki jest Nadiia Khrapenko, studentka reżyserii teatru lalek na wrocławskiej Akademii Sztuk Teatralnych. Artystka rozwija własną praktykę reżyserską, interesując się teatrem formy, pedagogiką i przedstawieniami adresowanymi do młodej publiczności. Jej spektakl lalkowy ”Na arce o ósmej” prezentowano podczas festiwalu ANIMA w Olsztyńskim Teatrze Lalek.
Za dramaturgię i zbieranie wywiadów odpowiadają Mariia Lisovska, Nadiia Khrapenko oraz Vasylyna Martseniuk, Vladyslav Nesterchuk i Yoki Ziemnicki. Oznacza to, że część wykonawców uczestniczyła również w tworzeniu materiału dokumentalnego wykorzystanego w przedstawieniu.
Ukraińscy artyści na wrocławskiej scenie
Teatr Netvor jest niezależnym zespołem interdyscyplinarnym, którego działalność obejmuje przedstawienia teatralne, projekty edukacyjne i integracyjne oraz inicjatywy przeciwdziałające dyskryminacji. Ważnym obszarem jego pracy pozostaje prezentowanie ukraińskiej kultury w Europie i budowanie współpracy między artystami o różnych doświadczeniach.
Jedną z założycielek Fundacji Teatru Netvor jest Vasylyna Martseniuk, aktorka i reżyserka pochodząca z Bachmutu w Ukrainie. Po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej inwazji w 2022 roku przeniosła się do Polski, gdzie kontynuowała edukację artystyczną w Akademii Sztuk Teatralnych we Wrocławiu.
Martseniuk współtworzyła niezależny ukraiński Teatr GAS, a także była związana ze Sceną Ukraińską działającą przy Instytucie Grotowskiego. Współpracowała między innymi z Wrocławskim Teatrem Współczesnym, Wrocławskim Teatrem Pantomimy i Teatrem Muzycznym w Toruniu. Za współreżyserię ”Historii Ukrainy” otrzymała nominację do nagrody Arlekin, a w 2025 roku została laureatką Nagrody Głównej Creative Youth.
W obsadzie ”Szarej strefy” znaleźli się również Vladyslav Nesterchuk, Stefaniia Cherba oraz Yoki (Amon) Ziemnicki.
Nesterchuk zajmuje się między innymi poezją, wokalistyką i drag performance’em. Współpracuje także z inicjatywami społecznymi działającymi na rzecz równości i przeciwdziałania wykluczeniu. Cherba ma doświadczenie w teatrze postdokumentalnym i działaniach performatywnych, natomiast Ziemnicki rozwija zainteresowania związane z aktorstwem, tańcem i sztukami wizualnymi.
Zróżnicowane doświadczenia członków zespołu znajdują odzwierciedlenie w interdyscyplinarnej formule przedstawienia, łączącej dokument, ruch, muzykę i działania performatywne.
Muzyka i oprawa wizualna
Autorką muzyki, wykonywanej również podczas spektaklu, jest Helga Szczebykina, ukraińska skrzypaczka, multiinstrumentalistka i kompozytorka. Absolwentka Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu Sztuki współpracowała między innymi z orkiestrą symfoniczną Słobożański oraz Prime Orchestra. Obecnie współtworzy folkowe trio Divo i eksperymentalny duet Expecto Patroni.
Za przygotowanie projekcji wideo odpowiada Paweł Zieliński, reżyser filmowy związany z realizacjami artystycznymi i społecznymi. Autorką zdjęć i plakatu jest Yuliia Sanina, ukraińska fotografka i artystka wizualna, która w swojej pracy zajmuje się między innymi tematami cielesności, samotności i pamięci.
Za reżyserię światła odpowiada Mariia Lisovska.
„Szara strefa” w Instytucie Grotowskiego
Premiera przedstawienia odbyła się 19 listopada 2025 roku w Studiu Na Grobli Instytutu im. Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu.
Spektakl trwa 90 minut i jest przeznaczony dla widzów od 16. roku życia. Organizatorzy uprzedzają o obecności niepełnej nagości, drastycznych opisów oraz treści dotyczących wojny i przemocy.
Wstęp na premierę był bezpłatny, po pobraniu wejściówki.
