Plakat Andrzeja Pągowskiego do wystawionej właśnie przez Bogdana Michalika sztuki „Afterplay” Briana Friela w Teatrze Współczesnym w Warszawie opiera się na wyrazistym pomyśle wizualnym – antropomorfizacji przedmiotu.
Andrzej Pągowski, „Afterplay”, Brian Friel, Teatr Współczesny, 2026
Plakat Andrzeja Pągowskiego do wystawionej właśnie przez Bogdana Michalika sztuki „Afterplay” Briana Friela w Teatrze Współczesnym w Warszawie opiera się na wyrazistym pomyśle wizualnym – antropomorfizacji przedmiotu.
W centrum kompozycji znajdują się dwie realistycznie ukazane szklanki z herbatą. Umieszczone są w metalowych, ozdobnych koszyczkach (ros. podstakannikach), których uchwyty zostały wygięte w ludzkie profile. Najpierw widzimy szklanki, potem dostrzegamy twarze, a następnie utożsamiamy je z Sonią i Andriejem, którzy spotkali się w moskiewskiej kawiarni.
Rozpoznawalny przedmiot został przekształcony w znak, którego znaczenie odkrywa się stopniowo. Ludzki profil nie został nałożony na uchwyt szklanki, lecz wynika z jego konstrukcji. Pągowski wykorzystuje naturalny kształt metalowego uszka i wzmacnia jego antropomorficzne skojarzenia. Rozpoznawalna forma przedmiotu zostaje poddana niewielkiej transformacji, która z kolei wpływa na przesunięcie znaczenia. Z codziennego przedmiotu wydobywa nieoczekiwane znaczenie i przekształca go w nośny znak.
Sztuka opowiada o przypadkowym spotkaniu Soni z „Wujaszka Wani” i Andrieja z „Trzech sióstr” Czechowa w podupadłej, moskiewskiej kawiarni. To ważny kontekst dla odczytania plakatu Pągowskiego
Artysta wykorzystał w plakacie przedmiot, który nawiązuje do kilku poziomów obecnych w przedstawieniu. Szklanka w metalowym koszyczku jest elementem konkretnych scen, jest obecna w scenografii, buduje rosyjski kontekst sztuki i przywołuje kulturę codzienności, rozmów i spotkań, a poprzez uszka uchwytów przekształcone w ludzkie twarze odnosi się bezpośrednio do bohaterów. Sonia pije herbatę, do której dolewa wódkę; Andriej natomiast prosi o samą wódkę.
Autor plakatu zastępuje postaci ich wizualnymi odpowiednikami – dwiema szklankami, których uchwyty przyjmują kształt ludzkich profili. Zanurzone w nich okulary i wieczne pióro wprowadzają natomiast element niejasności i podważają realistyczny charakter przedstawionej sytuacji. Do napoju nie wkłada się użytkowych przedmiotów, a dodatkowo napój w szklankach wcale nie okazuje się herbatą.
Andrzej Pągowski zwrócił uwagę na ten element kompozycji. Wskazał na rozdźwięk między tym, co widzimy, a tym, co rzeczywiście się wydarza. Rozmowa zbudowana jest długo na kłamstwie, podobnie jak to, co zostało przedstawione. W spektaklu, na plakacie, podobnie jak w rozmowie bohaterów prawda miesza się z fikcją, a opowiadane historie nie zawsze okazują się wiarygodne.
Sonia i Andriej są postaciami, które zostały niejako pozostawione w swoich wcześniejszych historiach z Czechowa. Friel bierze ich z literackiej rzeczywistości i pozwala im spotkać się ponownie. Pągowski robi coś podobnego na poziomie obrazu: bierze zwyczajny przedmiot i nadaje mu metaforyczny sens. Plakat jest więc wizualnym odpowiednikiem konstrukcji samej sztuki: z czegoś znanego powstaje nowa opowieść.
Przedmioty na plakacie zostały przedstawione za pomocą zdecydowanej, czarnej, rysunkowej kreski. Jej precyzja wydobywa ich materialność, podkreśla refleksy szkła i ornamenty metalowych podstawek. W ograniczonej kolorystyce dominują odcienie brązu, bursztynu, beż i czerń. Ta ciepła gama odpowiada kolorowi herbaty, która jest istotnym elementem fabuły. Jest napojem obecnym w literaturze Czechowa – należy do kultury wspólnego spędzania czasu przy stole, rozmowy i oczekiwania.
Wyrazistym elementem kompozycji jest również liternictwo. Duży napis AFTERPLAY zajmuje górną część plakatu. Litery są wysokie, wąskie, o dekoracyjnej formie. Nazwisko Briana Friela zapisane zostało mniejszym, prostym krojem, podobnie jak informacje o przekładzie i reżyserii. Hierarchia typograficzna jest więc czytelna: tytuł spektaklu jest głównym znakiem słownym, a wizerunek szklanek najważniejszym znakiem plastycznym.
Takie wielowymiarowe, metaforyczne rozwiązanie wpisuje się w język plakatowy Pągowskiego. Artysta zaprojektował blisko dwa tysiące plakatów o tematyce filmowej, teatralnej i społecznej. Jego twórczość wyrasta z tradycji polskiej szkoły plakatu, jednak przez kolejne lata wciąż ewoluuje stylistycznie. Plakat do „Afterplay” jest kolejnym ogniwem trwającej od 1981 r. współpracy Pągowskiego z Teatrem Współczesnym w Warszawie – zapewne najdłuższej relacji artysty z konkretną sceną.
Bożena Pysiewicz
