Popyt na igrzyska

„Carmen” jest dla opery tym, czym „Hamlet” dla teatru – mówił w jednym z reklamowych spotów Witold Mazurkiewicz, dyrektor bielskiego Teatru Polskiego, a zarazem reżyser, autor adaptacji i dramaturg plenerowego widowiska, które zapowiadano jako największe wydarzenie roku w ramach programu Bielsko-Biała – Polska Stolica Kultury 2026.

Wystawiać dziesiątą czy jedenastą w sezonie wersję opowieści o duńskim królewiczu mogłoby być ryzykowne i nieść niebezpieczeństwo powielenia, nawet mimowolnego, pewnych myślowych tendencji. Koincydencji z tym, jak operowi twórcy odczytują dziś dzieło Georges’a Bizeta, jednak nie uniknięto.

Zacznijmy od tego, że Witold Mazurkiewicz czuje muzyczne spektakle – patrz świetna „Viva Maria” przygotowana w setną rocznicę urodzin bielszczanki Marii Koterbskiej albo tematyczne tzw. koncerty w oknie, które uzdolnieni wokalnie aktorzy śpiewają z balkonu nad wejściem do teatru do zgromadzonej na placu publiczności. Ostatnio intensywnie rozwija ten nurt z pomocą działającej przy teatrze orkiestry La Nostra Banda pod kierunkiem Jacka Obstarczyka. Ona też, nieco wzmocniona, z sukcesem, zmierzyła się z nieśmiertelnymi hitami Bizeta.

Czy Bielsko stało się Sewillą, jak zapowiadano? I tak, i nie. Wydarzenia rozgrywały się na scenie wybudowanej przed teatrem wokół fontanny – rozumiem trudność techniczną, ale szkoda, że nieczynnej, widz miałby pełniejsze złudzenie, że znajduje się w Sewilli na Placu Hiszpańskim. Lekka, tkaninowa scenografia Damiana Styrny spowiła teatr i pobliski zamek, imitując mauretańską architekturę. Na powiększonej rusztowaniem fasadzie teatru wyświetlano dynamicznie zmieniające się animacje: panoramę hiszpańskiego miasteczka, pędzącego byka, oczy śledzące każdy ruch torreadora, a także wybrane teksty śpiewane po francusku, co ułatwiało widowni zrozumienie przebiegu wydarzeń. Wzdłuż szpalerów widzów przechadzały się sewilskie panie w mantylkach i banderilleros – pomocnicy torreadora: widowiskowe, wielkoformatowe lalki, tzw. body puppets, wewnątrz których znajdowali się aktorzy Banialuki. Oni też animowali wielkoformatowe figury byków.

Balansowanie między dosłownością a myślowym skrótem, a także feeria świateł i lasery stwarzały niezwykły klimat wizualny. Reżyserię tego elementu powierzono Bogumiłowi Palewiczowi, współtwórcy sukcesów wrocławskich operowych open air-ów. Dwustu wykonawców, w tym wiele osób parających się lokalnie sztukami widowiskowo- rozrywkowymi: szczudlarki, linoskoczek, teatr ognia, zespoły taneczne, mażoretki – to odważny pomysł na spektakularne wprowadzenie fiesty towarzyszącej korridzie. Sam Escamillo (Arkadiusz Anyszka), żądny lajków celebryta, bardziej zakochany w sobie niż w Carmen, wjeżdża na arenę na olbrzymim kogucie. Może jako nawiązanie do słynnego sewilskiego rodu torreadorów – jeden z tamtejszych mężczyzn nosił przydomek Il Gallo, czyli Kogut. Był też historyczny bielski tramwaj, którym przyjechała do koszar Mikaela (Gabriela Legun). W oczy rzucała się wysoka, kolorowa palma, po trosze andaluzyjska, po trosze odsyłająca do kultowej pracy Joanny Rajkowskiej z Placu Zbawiciela. Te na wskroś współczesne, czerpiące z życia społecznego środki artystycznego wyrazu zgrabnie połączono z klasycznym tematem i operową formą. Symbolem sztuki wysokiej zdawał się tu Apollo z fasady teatralnego gmachu – celowo niezasłonięty zwojami materii.

Realizatorzy powrócili do pierwotnej kompozytorskiej wersji opera-comique. Zamiast recytatywów były partie mówione, co pozwoliło na lepsze wykorzystanie potencjału bielskich aktorów. Teatralnie wreszcie coś się w działo w scenach, gdy np. żołnierze dogadują Mikaeli czy składają niedwuznaczne propozycje Carmen. Marta Gzowska-Sawicka jako Frasquita i Wiktoria Węgrzyn-Lichosyt jako Mercedes dały aktorsko-wokalny popis w scenie wróżenia z kart.

Jeśli widzowie pokazywanej w tym roku na festiwalu z Salzburgu „Carmen” Gabrieli Carizzo komentowali, że „choreograf odleciał”, a Asmik Grigorian „została zatupana” przez tancerzy, to nie widzieli bielskiego pokazu. Spektakl zdominowały brawurowe, z wykorzystaniem rekwizytów, układy taneczne oraz intensywny, niemal nieustanny, lekko nawet męczący ruch sceniczny. Zaznaczyć jednak trzeba, że soliści przytłumić się nie dali.