Niedawno całą publikację wyróżniono Nagrodą Polskiego Towarzystwa Badań Teatralnych 2025.
fot. Wydawnictwo Instytutu Teatralnego
Wyjątkowe zamierzenie: historia komedii polskiej jako gatunku dramatycznego od XVI wieku do końca PRL-u.
Tak o pracy prof. Ratajczakowej pisze Wydawnictwo Instytutu Teatralnego, które odpowiada za publikację wszystkich trzech tomów (redakcji podjęli się Dorota Buchwald, Małgorzata Leyko i Janusz Legoń):
Imponująca wiedza i erudycja autorki, wsparte rozległością lektur, pozwoliły jej na kreślenie wielkiego tła kulturowego, na którym pozycja komedii – zmieniająca się w różnych epokach – jest przez nią przedstawiana. Pozwala to przede wszystkim na zobaczenie i wydobycie oraz podkreślenie znaczenia komedii, jakie miała dla rozwoju nie tylko innych gatunków literackich, ale i innych sztuk. W tym przede wszystkim teatru, z którym komedia związała się najbardziej, wpływając na konwencje, styl gry i inscenizacji, a także przemieniając widownię.
To zafascynowanie autorki gatunkiem wyrasta z przekonania, że to właśnie niedoceniania przez „poważną” literaturę komedia – w swojej zmienności, otwartości, migotliwości – jest jednym z najlepszych środków do „uobecniania dziejowego”, jak określa to, używając terminu Martina Heideggera. Autorka uważa, że to właśnie zdolność do przekształcenia i zmiany, przystosowania zadecydowała o trwałości komedii jako gatunku, „powołując do życia niemożliwą do opanowania mozaikę tekstów”. Dlatego nie tworzy jednej definicji. Uważa, że każda epoka i każda kultura inaczej wyznaczały jej kontur, który zmieniał się pod naciskiem różnych prądów, orientacji estetycznych, ideologii, nawet praktyk twórczych.
Książka ma podwójną narrację: narracja linearna jako opowieść o dziejach gatunku poświęcona jest ogólnym prawidłom przebiegu procesu przemian komedii i składających się nań prądów; nie dążąc do syntezy czy kompletnej monografii, przyjmuje postać opowiadania otwartego na uzupełnienia i dopowiedzenia, którymi są „rozsypane opowiadania w opowiadaniu” – krótkie notatki, miniatury narracyjne, szkice, drobne okruchy historii, które można czytać w dowolnej konfiguracji.
W latach 2024 i 2025 ukazały się dwa pierwsze tomy dzieła poznańskiej badaczki.
Pierwszy tom obejmuje dwie rozległe epoki, w jakich kształtowały się u nas odmiany tego gatunku. W okresie dawnej Polski Autorka śledzi jej dwie odmiany: elitarno‑dworską i inteligencko‑plebejską; natomiast oświeceniowe przejście do nowoczesności przynosi wskazanie fundamentów polskiej komedii w formule klasycystycznej, jej funkcję zwierciadła obyczajów na scenie publicznej, a także przypisanie komedii nie tylko funkcji rozrywkowej, ale i politycznej.
Drugi tom omawia pierwszą fazę długiego okresu transformacji gatunkowej komedii od ostatnich lat przedrozbiorowych do odzyskania przez Polskę niepodległości. Rozpoczyna go zmierzch klasycystycznego modelu i poszukiwanie form odmiennych, jednoaktowych bądź komedii wychylonych ku farsie i bulwarowi, a wreszcie znajdujących oparcie w biedermeierze. Jest to wreszcie epoka Aleksandra Fredry, który choć marginalizowany, zdobył status Mistrza.
Trzeci tom, który ukaże się w najbliższych dniach (w dwóch woluminach), skupia się na końcówce wieku XIX, dwudziestoleciu międzywojennym, czasie II wojny i okresie socjalizmu aż do roku 1989.
24 kwietnia w Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego wręczono Nagrodę Polskiego Towarzystwa Badań Teatralnych za najlepszą publikację książkową z zakresu wiedzy o dramacie, teatrze, widowiskach i innych sztukach performatywnych, wydaną w 2025 r. Laureatką została prof. Dobrochna Ratajczakowa.
Urodzona 27 lutego 1943 w Poznaniu; córka Janusza Dunin-Michałowskiego, z wykształcenia doktora filozofii, do 1939 przemysłowca, i Zofii ze Szreybrowskich, nauczycielki muzyki. Na początku lat pięćdziesiątych (po aresztowaniu ojca z powodów politycznych) przebywała przez pewien czas wraz z siostrami w Domu Dziecka, prowadzonym przez siostry urszulanki w Otorowie pod Poznaniem. W 1956-60 uczęszczała do II Liceum Ogólnokształcącego im. Generałowej J. Zamoyskiej w Poznaniu, następnie studiowała polonistykę na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza (UAM) w Poznaniu; w 1965 uzyskała magisterium.
Debiutowała w 1963 omówieniem dramatu Adolfa Nowaczyńskiego Komendant Paryża, opublikowanym na łamach pisma „Proscenium” (nr 2; podpisana D. Dunin-Michałowska); z pismem tym współpracowała do 1969. W 1965 wyszła za mąż za Józefa Ratajczaka, poetę, prozaika, krytyka. W tymże roku została zatrudniona jako asystent, od 1968 jako starszy asystent, Katedry Filologii Polskiej UAM. Zajęła się historią i teorią dramatu i teatru.
W 1974 obroniła na UAM rozprawę doktorską pt. Teatr Artystyczny Bolesława Leśmiana. (Problem przełomu teatralnego w Polsce 1893-1913) (promotor profesor Jerzy Ziomek). W 1978 zaczęła prowadzić w Instytucie Filologii Polskiej UAM seminaria i zajęcia dla specjalizacji teatrologicznej na temat dramatu i teatru; od 1998 także na temat historii i teorii teatru muzycznego.
W 1984 habilitowała się na podstawie rozprawy Przestrzeń w dramacie i dramat w przestrzeni teatru. W 1990 została redaktorem serii Dramat w Teatrze – Teatr w Dramacie (wyd. od 1992). W tymże roku objęła funkcję kierownika Pracowni Teatru i Filmu w Instytucie Filologii Polskiej UAM, przekształconej w 1993 w Zakład Teatru i Filmu, a później w Zakład Dramatu i Teatru.
W 1991 została mianowana profesorem nadzwyczajnym, w 1993 profesorem zwyczajnym UAM. W 1996 została członkiem Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk (PAN), w 1999 Rady Naukowej Instytutu Sztuki PAN, a także Polskiego Towarzystwa Historyków Teatru, Polskiego Towarzystwa Badań nad Wiekiem Osiemnastym, Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Fédération Internationale de la Recherche Théâtrale, Société Internationale d’Histoire Comparee du Théâtre, de l’Opéra et du Ballet, Fédération Internationale pour la Recherche Théâtrale (FIRT).
Wchodziła w skład komitetów naukowych czasopism „Teatr” (od 1996), „Archiwum Emigracji”, „Balagan. Slavisches Drama, Theater und Kino” (Monachium), „Théâtre Opera Ballet” (Paryż), w których także drukowała artykuły i studia. Należała do członków założycieli Towarzystwa Przyjaciół Biblioteki Raczyńskich. Odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi (1987).
