Pieniądze trafią do polskiej kultury w ramach nowej edycji Programu „Kultura” finansowanego z Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Norweskiego Mechanizmu Finansowego.
fot. Danuta Matloch/MKiDN
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego rozpoczęło nabory do nowej edycji programu, która, jak podkreślano podczas piątkowego briefingu prasowego ma nie tylko wspierać rozwój infrastruktury i działalności kulturalnej, ale również wyrównywać dostęp do kultury poza największymi ośrodkami.
To właśnie mniejsze i średnie miasta zostały wskazane jako jeden z najważniejszych beneficjentów nowej perspektywy finansowej.
Podczas briefingu prasowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska poinformowała o rozpoczęciu naborów wniosków w ramach Programu „Kultura”, realizowanego ze środków IV edycji Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego. W spotkaniu uczestniczyli również wiceministrowie Bożena Żelazowska i Marek Krawczyk.
To trzecia edycja programu realizowanego wspólnie z państwami-darczyńcami – Norwegią, Islandią i Liechtensteinem – jednak pierwsza z tak dużym budżetem. Łączna wartość środków przeznaczonych na kulturę wynosi ponad 106 mln euro, z czego 90 mln euro pochodzi z Mechanizmu Finansowego EOG i Norweskiego Mechanizmu Finansowego, natomiast 16 mln euro zapewnia budżet państwa.
– „To jest największa perspektywa finansowa w historii Funduszy na Kulturę. 106 milionów euro daje nam największy budżet w historii na kulturę, jeśli chodzi o naszą wzajemną współpracę” – podkreśliła podczas briefingu Marta Cienkowska.
Jednym z najważniejszych akcentów tegorocznej edycji programu jest wyraźne przesunięcie ciężaru wsparcia na mniejsze i średnie ośrodki. Jak podkreślało kierownictwo resortu kultury, decyzja ta wynika zarówno z uzgodnień z partnerami zagranicznymi, jak i z analizy prowadzonych obecnie inwestycji kulturalnych w Polsce.
Ministerstwo chce w większym stopniu wspierać miejsca, w których dostęp do oferty kulturalnej jest mniejszy niż w największych aglomeracjach, a możliwości pozyskiwania środków inwestycyjnych pozostają ograniczone.
– „Bardzo zależy nam na wsparciu małych i średnich miejscowości. Zależy nam na tym, żeby wzmacniać potencjał całej Polski i zmniejszać dysproporcje pomiędzy dużymi a mniejszymi miejscowościami” – powiedziała Marta Cienkowska.
Konsekwencją tej decyzji jest wyłączenie z możliwości ubiegania się o środki infrastrukturalne pięciu największych polskich miast liczących ponad 500 tys. mieszkańców. Resort argumentuje, że największe aglomeracje korzystają równolegle z wielu innych programów inwestycyjnych, dlatego środki z Funduszy EOG mają w większym stopniu trafić tam, gdzie potrzeby są dziś największe.
Dla środowiska teatralnego, domów kultury oraz samorządowych instytucji kultury oznacza to wyraźny sygnał zmiany akcentów w polityce finansowania inwestycji. Podczas briefingu wielokrotnie podkreślano, że celem programu jest nie tylko ochrona dziedzictwa, ale również zwiększanie dostępności kultury dla mieszkańców mniejszych ośrodków.
Nowa edycja Programu „Kultura” została podzielona na dwa główne działania.
Pierwsze z nich – „Rewitalizacja i zrównoważone zarządzanie dziedzictwem kulturowym z aktywnym udziałem społeczności lokalnej” – ma charakter infrastrukturalny i obejmuje przede wszystkim remonty, modernizacje oraz prace konserwatorskie prowadzone w obiektach zabytkowych.
Drugie działanie – „Zwiększenie udziału społeczności w zróżnicowanej lokalnej scenie kulturalnej” – koncentruje się na projektach artystycznych, edukacyjnych i społecznych, których celem jest rozwijanie lokalnego życia kulturalnego oraz zwiększanie uczestnictwa mieszkańców w kulturze.
– „Dzisiaj ogłaszamy działanie drugie, czyli zwiększenie udziału społeczności w zróżnicowanej i lokalnej scenie kulturalnej. Oznacza to festiwale, koncerty, wystawy, wydarzenia kulturalne, ale także działania edukacyjne i szkoleniowe” – mówiła ministra kultury.
Od 10 lipca rozpoczął się nabór wniosków w ramach Działania 2. i potrwa do 10 listopada 2026 roku. Do rozdysponowania przeznaczono 3,5 mln euro, czyli blisko 15 mln złotych.
O wsparcie mogą ubiegać się publiczne instytucje kultury, jednostki samorządu terytorialnego działające w imieniu samorządowych instytucji kultury, szkoły i uczelnie artystyczne, organizacje pozarządowe prowadzące działalność w sektorze kultury, a także małe i średnie przedsiębiorstwa.
Wysokość pojedynczego grantu może wynosić od 100 tys. do 500 tys. euro, natomiast poziom dofinansowania sięga 85 proc. kosztów projektu. Organizacje pozarządowe będą mogły uzyskać nawet 95-procentowe dofinansowanie, co jak podkreślało ministerstwo ma wzmocnić rolę trzeciego sektora w życiu kulturalnym.
Istotnym rozwiązaniem jest również zagwarantowanie, że co najmniej 30 proc. środków przeznaczonych w tym konkursie trafi do projektów realizowanych przez organizacje pozarządowe.
– „Aż 30 procent środków w ramach tego konkursu jest przeznaczonych dla organizacji pozarządowych, z czego bardzo się cieszymy. Od wielu miesięcy staramy się wspierać sektor organizacji pozarządowych, który odgrywa dziś bardzo ważną rolę w polskim życiu kulturalnym” – powiedział wiceminister Marek Krawczyk.
Program obejmuje szeroki katalog przedsięwzięć – od festiwali, koncertów, spektakli, wystaw i działań performatywnych, przez edukację kulturalną, po projekty wzmacniające dialog społeczny, przeciwdziałające wykluczeniu oraz wykorzystujące kulturę jako narzędzie budowania lokalnych wspólnot.
Drugim filarem programu jest Działanie 1. – „Rewitalizacja i zrównoważone zarządzanie dziedzictwem kulturowym z aktywnym udziałem społeczności lokalnej”. Nabór rozpocznie się 15 lipca i co istotne będzie to jedyny konkurs infrastrukturalny przewidziany w tej perspektywie finansowej.
Na ten cel przeznaczono 64,5 mln euro, czyli około 273,5 mln zł.
– „To będzie pierwszy i jedyny nabór w tej edycji programu, dlatego zdecydowaliśmy się wydłużyć czas składania wniosków do końca roku. Chcemy, aby wnioskodawcy mieli wystarczająco dużo czasu na przygotowanie projektów” – wyjaśniała podczas briefingu Marta Cienkowska.
Wnioski będzie można składać do 31 grudnia 2026 roku, a wartość pojedynczego grantu wyniesie od 1 mln do 3,5 mln euro. Podobnie jak w przypadku projektów miękkich, poziom dofinansowania sięgnie 85 proc., natomiast dla organizacji pozarządowych został podwyższony do 95 proc.
Wsparcie obejmie przede wszystkim prace budowlane, konserwatorskie i restauratorskie prowadzone przy obiektach wpisanych do rejestru zabytków oraz budynkach, w których prowadzona jest działalność związana z ochroną i promocją dziedzictwa kulturowego.
Dla wielu teatrów, muzeów czy domów kultury mieszczących się w historycznych obiektach może to być jedna z najważniejszych możliwości pozyskania środków na modernizację w najbliższych latach.
O dofinansowanie będą mogły ubiegać się samorządowe instytucje kultury, jednostki samorządu terytorialnego działające na ich rzecz oraz organizacje pozarządowe prowadzące działalność w sektorze kultury. Każdy wnioskodawca będzie mógł złożyć maksymalnie dwa projekty.
Podczas konferencji wielokrotnie podkreślano, że nowa edycja programu nie ogranicza się wyłącznie do finansowania remontów i inwestycji.
W ramach Działania 2. wsparcie otrzymają przedsięwzięcia artystyczne i edukacyjne angażujące lokalne społeczności, projekty rozwijające kompetencje twórców i pracowników sektora kultury, inicjatywy wzmacniające dialog międzykulturowy, przeciwdziałające dezinformacji czy wykorzystujące kulturę do budowania więzi społecznych.
Program obejmuje m.in. organizację festiwali, koncertów, wystaw, działań performatywnych, projektów edukacyjnych, przedsięwzięć związanych z dziedzictwem kulturowym oraz inicjatyw literackich.
Warunkiem udziału w konkursie jest realizacja projektu w partnerstwie z podmiotem z Norwegii, Islandii lub Liechtensteinu. Partnerami mogą być również instytucje z Polski, Ukrainy oraz innych państw korzystających z Funduszy EOG.
Ministerstwo zapowiedziało również wsparcie dla przyszłych beneficjentów. Jesienią rozpoczną się szkolenia online poświęcone przygotowaniu wniosków oraz zasadom realizacji projektów. Kontynuowany będzie także Fundusz Wymiany Dwustronnej, umożliwiający nawiązywanie partnerstw z instytucjami z państw-darczyńców.
– „Chcemy jak najlepiej przygotować przyszłych beneficjentów do udziału w programie, dlatego rozpoczniemy cykl szkoleń online, podczas których pokażemy, jak prawidłowo przygotować wniosek. Ważnym elementem programu pozostaje również współpraca międzynarodowa” – zapowiedziała Marta Cienkowska.
Integralną częścią Programu „Kultura” są również cztery projekty predefiniowane o strategicznym znaczeniu. Ponad 11 mln euro (blisko 50 mln zł) zostanie przeznaczone na projekt „Żydowskie Dziedzictwo Kulturowe”, realizowany przez Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN wraz z partnerami z Polski i Norwegii. Budżet programu „Polskie Stolice Kultury 2026–2028” wynosi 3 mln euro (13 mln zł). Kolejnym przedsięwzięciem będzie „HeritoLab – Centrum Profilaktyki Konserwatorskiej”, którego celem jest rozwój systemu profilaktyki konserwatorskiej i ochrony zabytków poprzez działania prewencyjne. Z kolei projekt „Biblioteka dla lokalnych społeczności” zakłada utworzenie 16 regionalnych centrów wiedzy, dialogu, edukacji obywatelskiej i odporności na dezinformację.
Choć największe zainteresowanie środowiska z pewnością wzbudzi konkurs infrastrukturalny, podczas piątkowego briefingu wybrzmiał jeszcze jeden ważny sygnał. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wyraźnie wskazało, że nowa edycja programu ma pomóc zmniejszyć różnice w dostępie do kultury pomiędzy największymi aglomeracjami a mniejszymi miastami.
Dlatego znaczna część środków została skierowana do ośrodków, które dotychczas miały mniejsze możliwości pozyskiwania funduszy na rozwój infrastruktury i działalności kulturalnej. W praktyce oznacza to większe szanse na realizację inwestycji oraz projektów artystycznych przez teatry, domy kultury i inne instytucje działające poza największymi centrami.
W tym roku środki mają przede wszystkim przełożyć się na większą dostępność kultury dla mieszkańców. Tam, gdzie udział w spektaklu, koncercie czy wystawie często wiąże się z koniecznością dalekiego wyjazdu, program ma stworzyć warunki do rozwijania oferty kulturalnej na miejscu i w ten sposób stopniowo wyrównywać szanse mieszkańców różnych części kraju.
