O „Niebezpiecznych związkach” w reż. Przemysława Stippy w Teatrze im. Juliusza Osterwy w Lublinie pisze Malwina Kiepiel.
Joanna Rychłowska (Merteuil) i Krzysztof Olchawa (Valmont); fot. Stanisław Loba
„Niebezpieczne związki” w reżyserii Przemysława Stippy w Teatrze im. Juliusza Osterwy w Lublinie miały wszelkie warunki, by stać się interesującym przedstawieniem o miłości, manipulacji i okrucieństwie. Tymczasem bardzo dobry tekst Christophera Hamptona ginie w sztywnych dialogach, a reżyserska koncepcja odbiera bohaterom psychologiczną wiarygodność.
„Niebezpieczne związki” Pierre’a Choderlosa de Laclosa, opublikowane w 1782 r., są znakomitym świadectwem obyczajowości francuskiej arystokracji u schyłku ancien régime’u, której życie towarzyskie wypełniały romanse, miłosne podboje, zdrady i wyrafinowane intrygi. Laclos z niezwykłą przenikliwością opisał mechanizmy ludzkich zachowań, zależności uczuciowe i walkę o dominację.
Christopher Hampton adaptując powieść dla teatru, znakomicie wykorzystał jej psychologiczny potencjał. Z epistolarnej narracji stworzył dramat o precyzyjnej konstrukcji, pełen błyskotliwych dialogów i sytuacji, w których każde wypowiedziane zdanie może zmienić układ sił. To materiał dający aktorom ogromne możliwości, ale wymagający od nich szczególnej umiejętności słuchania partnera, prowadzenia dialogu i budowania napięcia. Właśnie na tych umiejętnościach opiera się cała dramaturgia „Niebezpiecznych związków”, o czym można się przekonać, oglądając choćby znakomitą ekranizację Stephena Frearsa z 1988 r., z Glenn Close w roli markizy de Merteuil i Johnem Malkovichem jako wicehrabią de Valmontem.
Przemysław Stippa, który lubelskim przedstawieniem debiutuje jako reżyser na scenie teatru dramatycznego, zdaje sobie sprawę z właściwości tego tekstu. W rozmowie z Jarosławem Cymermanem, zamieszczonej w programie spektaklu, zwraca uwagę, że Hampton rozkłada konflikty na wiele scen, tworząc skomplikowaną sieć wzajemnych zależności. To trafne rozpoznanie. Tym bardziej zastanawia, dlaczego w przedstawieniu Teatru Osterwy tak trudno odnaleźć napięcia, o których mówi reżyser.
Największą słabością lubelskich „Niebezpiecznych związków” jest sposób prowadzenia aktorów. W scenach, które powinny się opierać na wzajemnym słuchaniu, reagowaniu i stopniowym przejmowaniu inicjatywy, aktorzy często ograniczają się do wypowiadania kolejnych kwestii. Dialogi są sztywne, pozbawione naturalnego rytmu. Trudno dostrzec, żeby wypowiedź jednego bohatera rzeczywiście wpływała na zachowanie drugiego.
Szczególnie dotkliwie odczuwa się to w początkowych scenach. Słowa wypowiadane są z jednostajną intonacją, a aktorzy sprawiają wrażenie skupionych przede wszystkim na poprawnym odtworzeniu tekstu. Zdarzają się niepewne wejścia w dialog, pauzy pozbawione uzasadnienia i działania sceniczne, które wyglądają na mechanicznie wyuczone, ot np. opieranie się o lustro.
Można odnieść wrażenie, że Stippa świadomie zrezygnował z psychologicznego rozgrywania dialogów. Aktorzy coraz częściej zwracają się wprost do publiczności, a rozmowy przybierają postać monologów. Naprawdę niewiele się dzieje na poziomie emocjonalnym.
Odejście od psychologicznego realizmu ma w teatrze długą tradycję. Problem zaczyna się wtedy, gdy przyjęta konwencja pozbawia dramat jego najważniejszych właściwości, a w zamian nie proponuje równie przekonującego rozwiązania.
Hampton napisał dialogi będące nieustannymi pojedynkami. W tym przedstawieniu trudno jednak tę grę dostrzec.
Szczególnie odczuwalne jest to w relacji markizy de Merteuil i wicehrabiego de Valmonta, granych przez Jolantę Rychłowską i Krzysztofa Olchawę. Ich spotkania powinny należeć do najbardziej elektryzujących momentów.
Rychłowska próbuje nadać markizie wyrazistość i pokazać kobietę, która z pełną świadomością posługuje się własną inteligencją oraz życiowym doświadczeniem. Problem w tym, że nie znajduje odpowiedniego partnera. Krzysztof Olchawa jako Valmont tylko prezentuje się znakomicie. Ma aparycję, która pozwala uwierzyć, że mógłby być obiektem westchnień kobiet. Jednak Valmont potrzebuje czegoś więcej niż urody i nienagannej sylwetki. Jego uwodzicielska siła bierze się przede wszystkim z inteligencji, ironii, umiejętności prowadzenia rozmowy i błyskawicznego rozpoznawania cudzych słabości. Tych cech w interpretacji Krzystofa Olchawy po prostu brakuje. Aktor nie potrafi nadać postaci psychologicznej przewrotności, a jego dialogi z Rychłowską są pozbawione napięcia. W lubelskim przedstawieniu nietrafiony wybór aktora do najważniejszej roli osłabił konstrukcję opartą na psychologicznej rywalizacji dwojga bohaterów.
Można więc mówić o nietrafionej decyzji obsadowej. Valmont jest jedną z tych ról, od których zależy powodzenie całego przedsięwzięcia. Powinien być dla markizy równorzędnym przeciwnikiem, kimś zdolnym do podjęcia jej gry i narzucenia własnych reguł. W lubelskiej inscenizacji tej równowagi zabrakło, a Rychłowska, nawet gdy próbuje rozwijać swoją postać, pozostaje w tej relacji osamotniona.
Brakuje także ironii, która jest jedną z największych zalet tekstu Hamptona. U Laclosa i Hamptona bohaterowie niemal nigdy nie mówią wyłącznie tego, co rzeczywiście myślą. Sens ich wypowiedzi bywa ukryty pod pozorami uprzejmości, czułości albo obojętności. W spektaklu Stippy dialogi tracą swoją dwuznaczność.
Najbardziej wyrazistym przykładem przyjętej przez reżysera metody jest monolog markizy de Merteuil. Jolanta Rychłowska opuszcza przestrzeń sceny, zbliża się do publiczności i w wyodrębniającym ją świetle wygłasza opowieść o własnym życiu. Mówi o świecie urządzonym przez mężczyzn, o regułach, których musiała się nauczyć, i o cenie, jaką zapłaciła za zdobycie niezależności.
Jednak ta scena została rozegrana z takim patosem, iż psychologiczna złożoność postaci ustępuje miejsca jednoznacznemu komunikatowi. Markiza wygłasza niemal feministyczny manifest, a reżyseria podkreśla jego znaczenie za pomocą światła i bezpośredniego zwrotu do publiczności. Wypowiedź, która mogłaby odsłaniać mechanizm autokreacji, nabiera charakteru uroczystej deklaracji.
Scenografia Aleksandry Redy proponuje przestrzeń nawiązującą do świata dawnej arystokracji, ale noszącą wyraźne ślady rozpadu. Pojawiają się rzeźby, zniszczone powierzchnie i elementy przywołujące sakralny charakter wnętrza. Interesującym motywem jest Amor i Psyche, których obecność można odczytać jako komentarz do historii bohaterów niezdolnych do rozpoznania i przyjęcia miłości, a zarazem jako nawiązanie do dekonstrukcji sacrum. W scenografii można odnaleźć ślady takiego myślenia, jednak poszczególne elementy przestrzeni rzadko wchodzą w przekonującą relację z działaniami aktorów. Ten symboliczny sposób traktowania scenografii podkreśla ogromne lustro, które można odczytać jako metaforę indywidualizmu i narcyzmu.
Jeszcze trudniej znaleźć uzasadnienie dla projekcji wideo Macieja Lisieckiego. Pojawiające się obrazy nie pogłębiają psychologii postaci ani nie wprowadzają czytelnego komentarza do wydarzeń. Ich dramaturgiczna funkcja pozostaje niejasna. Podobnie światło Michała Drozda bywa wykorzystywane w sposób nazbyt demonstracyjny.
Znacznie lepiej wypada muzyka Tomasza Sroczyńskiego, zwłaszcza partie wokalne wykonywane przez Rafała Bartmińskiego i Akademicki Chór Politechniki Lubelskiej.
Na uznanie zasługuje też scena pojedynku, której choreografię przygotował Przemysław Wyszyński.
Przemysław Stippa jest doświadczonym aktorem Teatru Narodowego, ma również za sobą pracę reżyserską w Teatrze Telewizji i radiu. „Niebezpieczne związki” są jego debiutem reżyserskim na scenie teatru dramatycznego. To ważne, ponieważ wybór tak wymagającego tekstu stawia przed reżyserem szczególnie trudne zadanie.
„Niebezpieczne związki” w Teatrze Osterwy pozostawiają poczucie niewykorzystanej możliwości.
