O 45. Warszawskich Spotkaniach Teatralnych w Teatrze Dramatycznym w Warszawie pisze Wiesław Kowalski.
Zakończone właśnie 45. Warszawskie Spotkania Teatralne po raz kolejny potwierdziły swoją rangę jako forum konfrontacji najistotniejszych zjawisk polskiego teatru dramatycznego. Tegoroczna edycja, a szczególnie jej nurt główny, unaoczniła kierunki, w jakich porusza się współczesna scena — zarówno w zakresie estetyki, jak i refleksji tematycznej. Repertuar został zdominowany przez spektakle podejmujące kwestie tożsamości, pamięci zbiorowej, przemocy symbolicznej i społecznych nierówności, często balansujące między dokumentalnością, autobiograficznością a reinterpretacją klasyki.
Wśród prezentowanych przedstawień szczególne miejsce zajmowały te, które koncentrowały się na jednostce i jej relacji z większymi strukturami: historią, wspólnotą, językiem kultury. Stella Walsh z Teatru Polskiego w Bydgoszczy w reżyserii Jana Jelińskiego wnikała w życiorys ikonicznej sportsmenki, problematyzując płeć jako konstrukcję społeczną i biopolityczne narzędzie opresji. W zupełnie innym rejestrze, lecz z podobnym zainteresowaniem cielesnością i jej kulturowymi ograniczeniami, poruszały się Chłopki. Opowieść o nas i naszych babkach z legnickiego teatru — kobieca, wielogłosowa narracja skonstruowana na bazie materiałów historycznych i etnograficznych, która wprowadzała do dyskursu teatralnego głos długo marginalizowany: głos kobiet wiejskich.
Adaptacje literackie, takie jak Dzieje grzechu z krakowskiego Nowego Starego Teatru w reżyserii Wojtka Rodaka, nie były próbą rekonstrukcji kanonu, lecz jego świadomego przepisania z perspektywy krytycznej. Przedstawienie poszukiwało emancypacyjnego potencjału w melodramatycznej opowieści Żeromskiego, wprowadzając do niej języki queeru, feminizmu i współczesnej refleksji nad cielesnością. W podobnym duchu Wesele Mai Kleczewskiej z Teatru im. Słowackiego w Krakowie ukazywało narodowy mit w stanie rozpadu — osadzony w kontekście postpamięci, traumy zbiorowej i kryzysu wspólnotowego imaginarium.
Zróżnicowanie formalne było szczególnie wyraźne. Z jednej strony spektakle takie jak Susan Sontag w reżyserii Agnieszki Jakimiak i Mateusza Atmana z Teatru Jaracza w Olsztynie czy Czuję wstyd, żyjąc w takim świecie z Teatru im. Fredry w Gnieźnie przyjmowały formę oszczędną, skupioną na aktorskim geście, precyzji tekstu i intymności przekazu. Z drugiej strony w programie znalazło się miejsce na eksperyment formalny: Nowy Pan Tadeusz, tylko że rapowy z Teatru Polskiego w Poznaniu mierzył się z pytaniem, czy Mickiewicz może dziś rezonować poza szkolnym kanonem — i czy kultura rapu może pełnić funkcję nowoczesnego eposu.
Dominującym motywem była tożsamość — płciowa, klasowa, regionalna, historyczna. Spektakle nurtu głównego konsekwentnie konfrontowały jednostkę z kontekstem społeczno-historycznym, eksplorując napięcia między prywatnością a systemową opresją, między pamięcią indywidualną a zbiorową narracją. Widać też wyraźne przechylenie pola twórczego w stronę głosu kobiecego i kobiecych perspektyw — obecnych zarówno na poziomie tematyki, jak i zespołów artystycznych. Ten teatr, nawet operując klasycznym materiałem, przemawia językiem współczesnym: politycznym, świadomym, często autotematycznym i autoironicznym.
Nie sposób jednak pominąć wątpliwości selekcyjnych. Wśród zaproszonych do nurtu głównego zabrakło przedstawień z ważnych scen, takich jak Teatr Wybrzeże czy Wrocławski Teatr Współczesny — instytucji, które w ostatnich sezonach wypracowały wyraźne, autorskie języki teatralne. Trudno uznać ich nieobecność za w pełni uzasadnioną. Zrodziły się również pytania, czy niektóre tytuły nie otrzymały zbyt dużego kredytu zaufania, mimo ich mieszanej recepcji czy formalnej ryzykowności. To przypomnienie, że selekcja festiwalowa ma nie tylko wymiar estetyczny, ale także symboliczny — potwierdza lub wycisza pewne strategie obecne na krajowej scenie.
Program nurtu głównego 45. WST sygnalizuje, że polski teatr coraz mocniej koncentruje się na indywidualnych, często lokalnych narracjach, które przenikają szersze konteksty społeczne i polityczne. Odrzuca proste, narodowo-herstoryczne opowieści na rzecz złożonych, wielowymiarowych portretów ludzi i ich tożsamości. Na poziomie formalnym obserwujemy napięcie między oszczędnością a spektaklem audiowizualnym. Eksperymenty z mediami, łączenie tradycji z nowoczesnymi formami (jak rap), świadczą o gotowości teatru do dialogu ze współczesnością i jej wyzwaniami.
Warszawskie Spotkania Teatralne potwierdziły aktualność i potrzebę teatru zaangażowanego — społecznie, tożsamościowo, historycznie — a jednocześnie poszukującego nowych środków wyrazu. To teatr świadomy, refleksyjny, feministyczny i często eksperymentalny. Jednak, by jego obraz był pełniejszy, selekcja powinna wykazywać większą otwartość na różnorodność środowisk teatralnych oraz utrzymywać krytyczną równowagę między prestiżem a rzeczywistą jakością artystyczną.
Wiesław Kowalski – przy okazji podsumowania – wybiera najlepsze, jego zdaniem, spektakle 45. Warszawskich Spotkań Teatralnych.
NAJLEPSZY REŻYSER:
Maja Kleczewska – “Wesele” – Teatr Słowackiego w Krakowie
Wojtek Rodak – „Dzieje grzechu” – Narodowy Stary Teatr w Krakowie
***
NAJLEPSZY SPEKTAKL:
“Wesele” – reż. Maja Kleczewska – Teatr Słowackiego w Krakowie
„Tęsknię za domem” – reż. Radosław B. Maciąg – Teatr Powszechny w Radomiu
***
NAJLEPSZA SCENOGRAFIA:
Małgorzata Sczęśniak – „Wesele” – reż. Maja Kleczewska – Teatr Słowackiego w Krakowie
***
NAJLEPSZA MUZYKA/OPRACOWANIE MUZYCZNE:
Cezary Duchnowski – „Wesele” – reż. Maja Kleczewska – Teatr Słowackiego w Krakowie
Aleksandra Gryka – „Wszystko na darmo” – reż. Weronika Szczawińska – Teatr Jaracza w Olsztynie
Rafał Ryterski – „Susan Sonntag” – reż. Agnieszka Jakimiak i Mateusz Atman – Teatr Jaracza w Olsztynie
***
NAJLEPSZY ZESPÓŁ AKTORSKI:
Teatr Słowackiego w Krakowie – „Wesele” – reż. Maja Kleczewska
***
NAJLEPSZA AKTORKA:
Izabela Brejtkop – „Tęsknię za domem” – reż. Radosław B. Maciąg – Teatr Powszechny w Radomiu
Małgorzata Gałkowska – „Dzieje grzechu” – reż. Wojtek Rodak– Narodowy Stary Teatr w Krakowie
Justyna Janowska – „Jesień” – reż. Katarzyna Minkowska – Teatr Polski w Podziemiu z Wrocławia
***
NAJLEPSZY AKTOR:
Julian Chrząstowski – „Wesele” – reż. Maja Kleczewska – Teatr Słowackiego w Krakowie
***
NAJLEPSZA MĘSKA ROLA DRUGOPLANOWA:
Maciej Cymorek –„Susan Sonntag” – reż. Agnieszka Jakimiak i Mateusz Atman – Teatr Jaracza w Olsztynie
Michał Opaliński – „Jesień” – reż. Katarzyna Minkowska – Teatr Polski w Podziemiu z Wrocławia
***
NAJLEPSZA ŻEŃSKA ROLA DRUGOPLANOWA:
Iwona Pieniążek – „Tęsknię za domem” – reż. Radosław B. Maciąg – Teatr Powszechny w Radomiu
***
NAJLEPSZE KOSTIUMY:
Marta Szypulska – „Dzieje grzechu” – reż. Wojtek Rodak – Narodowy Stary Teatr w Krakowie
Konrad Parol – „Wesele” – reż. Maja Kleczewska – Teatr Słowackiego w Krakowie
NAJLEPSZA DRAMATURGIA/ADAPTACJA/SCENARIUSZ
Iga Gańczarczyk – „Dzieje grzechu” – reż. Wojtek Rodak – Narodowy Stary Teatr w Krakowie
Radosław B. Maciąg – „Tęsknię za domem” – reż. Radosław B. Maciąg – Teatr Powszechny w Radomiu
Grzegorz Niziołek – „Wesele” – reż. Maja Kleczewska – Teatr Słowackiego w Krakowie
***
NAJLEPSZA CHOREOGRAFIA/RUCH SCENICZNY:
Kaya Kołodziejczyk – „Wesele” – reż. Maja Kleczewska – Teatr Słowackiego w Krakowie
***
NAJLEPSZE ŚWIATŁO:
Katarzyna Pawelec – „Dzieje grzechu” – reż. Wojtek Rodak – Narodowy Stary Teatr w Krakowie
Wojciech Puś – „Wesele” – reż. Maja Kleczewska – Teatr Słowackiego w Krakowie
***
NAJWIĘKSZE ROZCZAROWANIE:
„LIBERTÉ” – reż. Data Tavadze – Royal District Theatre Tbilisi (Gruzja)
***
WIELKI NIEOBECNY:
Teatr Wybrzeże w Gdańsku
fot. Bartek Barczyk / Teatr Słowackiego w Krakowie
absolwent Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Słupsku oraz Studia Wokalno-Aktorskiego Danuty Baduszkowej przy Teatrze Muzycznym w Gdyni. Współpracował z wieloma teatrami w Polsce, m.in. Teatrem Polskim w Bydgoszczy. Ma na swoim koncie ponad 60 ról teatralnych. Od roku 2001 zajmuje się krytyką teatralną.
