Teatr od zawsze był miejscem, w którym dotyka się spraw trudnych. Przemocy, wykluczenia, kryzysów, choroby, lęku, traumy – prywatnej i zbiorowej. Od widza oczekiwano gotowości na konfrontację, od zespołów – odporności psychicznej i dyspozycyjności. Przez lata uznawano to za naturalną cenę kontaktu ze sztuką. Dziś coraz wyraźniej widać, że ten model się wyczerpał.
Nie dlatego, że teatr przestał być miejscem wymagającym. Przeciwnie – dlatego, że świadomość odbiorców i twórców jest większa, a liczba osób, które doświadczają kryzysów psychicznych, nadwrażliwości sensorycznej czy trudności emocjonalnych, stała się faktem społecznym, a nie wyjątkiem.
W tym kontekście projekt „Teatr. Obszary wrażliwe”, który właśnie otrzymał 118 tysięcy złotych dofinansowania z KPO dla Kultury jest próbą nazwania problemu i zaproponowania konkretnych narzędzi, które mogą zmienić sposób funkcjonowania teatrów – bez ingerencji w ich autonomię artystyczną.
Kto dziś nie przychodzi do teatru – i dlaczego
Z badań EZOP II wynika, że co czwarta osoba w Polsce w ciągu życia doświadcza kryzysu zdrowia psychicznego. Dotyczy to również dzieci i młodzieży. Równolegle rośnie liczba osób neuroatypowych – z ADHD, spektrum autyzmu, zaburzeniami przetwarzania sensorycznego.
To są realni widzowie, którzy bardzo często nie pojawiają się w teatrze, bo instytucje nie są przygotowane na ich obecność. Nadmiar bodźców, brak informacji o treściach wrażliwych, sztywne reguły zachowania na widowni – wszystko to sprawia, że teatr bywa przestrzenią niedostępną, a czasem wręcz opresyjną.
Projekt „Teatr. Obszary wrażliwe” wychodzi z prostego założenia: jeśli teatr jest instytucją publiczną, musi nauczyć się reagować na realną strukturę społeczną swoich odbiorców.
Relaxed performance – praktyka, nie ideologia
Jednym z kluczowych elementów projektu jest wprowadzenie do polskich teatrów formatu relaxed performance.
To rozwiązanie funkcjonujące od ponad dekady na największych scenach Wielkiej Brytanii, USA, Kanady i Francji. Nie polega ono na „ułatwianiu” sztuki ani na jej estetycznym upraszczaniu. Polega na świadomym przygotowaniu przestrzeni, zespołu i obsługi widowni na obecność osób, które odbierają teatr inaczej.
Relaxed performance zakłada m.in.:
– możliwość swobodniejszego reagowania na spektakl,
– mniejszą presję ciszy i bezruchu na widowni,
– jasną informację o treściach mogących wywoływać silne reakcje,
– przygotowanie aktorów i pracowników teatru na niestandardowe zachowania widzów.
Efekt? Do teatru trafiają osoby, które wcześniej były z niego de facto wykluczone: osoby neuroatypowe, po kryzysach psychicznych, osoby z demencją oraz ich bliscy. To nie jest gest symboliczny. To realne poszerzenie widowni.
Transfer wiedzy, a nie szkoleniowa dekoracja
Projekt nie kończy się na jednym szkoleniu. Został zaplanowany jako proces, w którym wiedza z sektora zdrowia psychicznego spotyka się z praktyką teatralną.
W jego ramach zaplanowano:
– stacjonarne szkolenie z zakresu relaxed performance prowadzone przez londyńską organizację Go Live Theatre Projects, która od lat wdraża ten format na Zachodzie,
– cykl webinarów poświęconych m.in. pracy z treściami wrażliwymi, odpowiedzialnemu informowaniu widzów oraz relacjom między teatrem a zdrowiem psychicznym,
– warsztat dotyczący projektowania spektakli z myślą o odbiorcach wrażliwych – bez cenzury, bez autocenzury, ale z jasną komunikacją,
– seminarium podsumowujące, prezentujące praktyki funkcjonujące już w polskich teatrach.
Adresatami działań są pedagodzy teatru, twórcy, koordynatorzy dostępności, pracownicy obsługi widowni i osoby zarządzające instytucjami. To ważne: projekt nie traktuje problemu jako wyłącznie „artystycznego”.
Teatr jako miejsce pracy, nie tylko ekspresji
Jednym z najmocniejszych, choć rzadziej podnoszonych wątków projektu jest bezpieczeństwo psychiczne zespołów teatralnych.
Teatr to środowisko intensywne emocjonalnie, hierarchiczne, często pracujące w warunkach presji czasu i oczekiwań. Projekt „Teatr. Obszary wrażliwe” dotyka tego obszaru wprost, pokazując, że troska o warunki pracy nie stoi w sprzeczności z ambicjami artystycznymi. Wręcz przeciwnie – staje się ich warunkiem.
Seminarium kończące projekt ma otworzyć rozmowę o relacji między wolnością twórczą a odpowiedzialnością instytucji wobec ludzi, którzy ten teatr tworzą.
Doświadczenie, nie eksperyment
Projekt realizuje Fundacja Katarynka – organizacja działająca od 2010 roku na rzecz dostępności kultury, od lat współpracująca z teatrami w Polsce przy audiodeskrypcji, napisach, tłumaczeniach PJM i dostępnych wydarzeniach artystycznych. Partnerami są Wrocławski Teatr Lalek oraz Teatr Polski we Wrocławiu.
To nie jest działanie testowe. To kolejny etap pracy, który teraz – dzięki środkom z KPO – może zostać uporządkowany, opisany i przekazany dalej jako zestaw praktyk do wdrażania.
Co to zmienia
„Teatr. Obszary wrażliwe” nie odpowiada na pytanie, jaki teatr mamy robić. Odpowiada na inne, znacznie ważniejsze: jak teatr ma funkcjonować w rzeczywistości, w której kryzysy psychiczne i różnorodność doświadczeń są normą, a nie wyjątkiem.
Jeśli projekt spełni swoje założenia, jego skutkiem nie będzie jeden „modelowy” spektakl, lecz zmiana myślenia o widzu, o zespole i o odpowiedzialności instytucji kultury.
Kiedy?
20 stycznia 2026
godz. 9:00-16:00
Gdzie?
Teatr Polski we Wrocławiu
Scena na Świebodzkim
pl. Orląt Lwowskich 20a
HARMONOGRAM SEMINARIUM
9:00 – 9:30
Zapisy, sieciowanie, kawowanie
9:30 – 9:50
Przywitanie, wprowadzenie: teatr – zespół – odbiorcy wokół zdrowia psychicznego.
Justyna Mańkowska-Kaczmarek, Fundacja Katarynka
CZĘŚĆ I – WOKÓŁ ODBIORCÓW
9:50 – 11:05
Dobre praktyki. Prezentacje + Q&A
„Jak wspierać emocje dzieci i młodzieży w teatrze” – Monika Tomczyk, Miejski Teatr Miniatura, Gdańsk
„Jak współpracować z terapeutą i otworzyć teatr dla osób z trudnymi
doświadczeniami” – Aleksandra Marzyńska, Teatr Zagłębia, Sosnowiec
„Jak budować bezpieczną przestrzeń podczas pracy z różnymi grupami” – Joanna Piwowar-Antosiewicz, Teatr Mały, Tychy
„Treści Wrażliwe. Dlaczego potrzebujemy ich w teatrze i jak je wprowadzić”. – Marta Kurowska, Wrocławski Teatr Lalek
11:05 – 11:25
Przerwa kawowa i sieciowanie
11:25 – 12:45
Panel: zdrowie psychiczne odbiorców
Panel pogłębi temat zdrowia psychicznego odbiorców i różnorodnych grup, z
którymi pracujemy w teatrze. Porozmawiamy o tym, jak wytyczyć granicę
między działaniami teatralnymi a terapią. Jak budować bezpieczną
przestrzeń do doświadczania emocji. Czy teatr może budować odporność
psychiczną. Jak nawiązywać współpracę z sektorem zdrowia psychicznego.
Jak praktycznie korzystać z wiedzy psychologów i ekspertów, tworząc
działania i spektakle teatralne. Czy poruszając trudne tematy na scenie
jesteśmy odpowiedzialni za zdrowie psychiczne odbiorców.
Rozmawiać będą:
Lucyna Kicińska – suicydolożka i pedagożka z 22-letnim
doświadczeniem pracy z osobami w kryzysie. Konsultuje teksty kultury, w
tym dramaty i ich wystawienia, wspierając teatry w bezpiecznej pracy z
trudnymi treściami i w procesie pracy z aktorami.
Marta Kurowska – Koordynatorka dostępności we
Wrocławskim Teatrze Lalek. Pracuje z dziećmi o zróżnicowanych
potrzebach, także z pieczy zastępczej oraz pacjentami oddziału
psychiatrycznego dla dzieci i młodzieży. Tworzy przewodniki po
spektaklach dostosowane m.in. do potrzeb dzieci neuroatypowych i osób po
kryzysach psychicznych.
Katarzyna Kaźmierczak – Przybyła – psychoterapeutka,
aktorka, prezeska Stowarzyszenia Inicjatyw Twórczych. Prowadzi
“Pogotowie Teatralne” na Scenie na Piekarach w legnickim Teatrze im.
Heleny Modrzejewskiej, które jest grupą rozwoju osobistego przez teatr
dla osób po kryzysach psychicznych.
Helena Świegocka – Koordynatorka dostępności w Nowym
Teatrze w Warszawie oraz w TR Warszawa. Zajmuje się opisywaniem treści
wrażliwych, współtworzy przewodniki po spektaklach, wspierając odbiorców
w świadomym uczestnictwie w wydarzeniach teatralnych. Prowadzi projekty
dla i z różnymi grupami o utrudnionym dostępie do kultury, w tym te
skierowane do osób po kryzysach psychicznych.
Prowadzi:
Justyna Mańkowska-Kaczmarek – współprowadzi Fundację
Katarynka, gdzie rozwija projekty poszerzające dostęp do kultury i
budujące uważne środowisko sztuki. Szkoli i wspiera kadry teatru w
inkluzywności. Poszerza pole dostępności o zdrowie psychiczne.
Realizowała stypendium MKiDN w tym obszarze, zbierając dobre praktyki i
doświadczenia z Polski i zagranicy. Szkoli i wspiera praktyków kultury z
całej Polski w tym obszarze. Upowszechnia temat treści wrażliwych.
12:45 – 13:15
Przerwa lunchowa i sieciowanie
CZĘŚĆ II – WOKÓŁ ZESPOŁÓW
13:15 – 14:10
Dobre praktyki. Prezentacje + Q&A
„Mental Health First Aid (Pierwsza Pomoc Psychologiczna), czyli o tym
jak Brytyjczycy wspierają pracowników w sytuacjach kryzysowych” –
Maciej Klinowski CMIOSH (online)
„Kim są Osoby Zaufania i jaka jest ich rola w zespole teatralnym” – Helena Świegocka, Nowy Teatr, Warszawa
„Superwizja jako narzędzie budowania dobrostanu psychicznego w
teatrze” – Kazimierz Ździebło, Centrum Psychoterapii Super-Ego, Wrocław
14:10 – 14:30
Przerwa kawowa i sieciowanie
14:30 – 15:50
Panel: zdrowie psychiczne zespołów
Dobrostan psychiczny w zespołach teatralnych to element świadomego
zarządzania i organizacji pracy. Podczas panelu porozmawiamy o
narzędziach i rozwiązaniach, które budują bezpieczeństwo psychologiczne w
procesie twórczym. O dobrych praktykach w miejscu pracy, które czasem
idą pod prąd tradycyjnym modelom pracy w teatrze. Przyjrzymy się
wyzwaniom dla zdrowia psychicznego w środowisku teatralnym. Zapytamy
też, czy teatry mogą sięgać po wsparcie prawne i systemowe w tym
obszarze.
Rozmawiać będą:
Anna Galas-Kosil – zastępczyni dyrektorki Instytutu
Teatralnego ds. programowych. Kuratorka i menedżerka kultury,
absolwentka Akademii Teatralnej im.Aleksandra Zelwerowicza oraz European
Diploma in Cultural Project Menagement. W latach 2011–2017 odpowiadała
za współpracę z zagranicą w Instytucie Teatralnym.
Sebastian Majewski – Reżyser, dramaturg, aktor,
scenograf, był dyrektorem teatrów w Wałbrzychu, Krakowie, Łodzi. Obecnie
ponownie dyrektor Teatru Dramatycznego im. Szaniawskiego w Wałbrzychu.
Wraz z zespołem realizuje projekt przyjaznej instytucji, budując
procedury sprzyjające komfortowi pracy wszystkich uczestników działań
statutowych Teatru.
Anna Smolar – Reżyserka teatralna i tłumaczka.
Absolwentka literaturoznawstwa na Uniwersytecie Paris Sorbonne.
Reżyserowała m. in. w Nowym Teatrze w Warszawie, w Teatrze Polskim w
Bydgoszczy, w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie, w Teatrze Powszechnym
im. Z. Hübnera w Warszawie. Laureatka Paszportu Polityki 2016 w
kategorii Teatr oraz Nagrody im.K.Swinarskiego za najlepszą reżyserię w
sezonie 2024/2025 za “Kobietę samotną”. Poruszając w swoich spektaklach
tematy żałoby, czy współuzależnienia, jednocześnie wprowadza narzędzia i
praktyki, które budują bezpieczny proces twórczy.Obecnie
pracuje regularnie w Niemczech, Litwie i we Francji. Obserwuje różne
praktyki i rozwiązania, którymi warto się zainspirować (a czasami wręcz
przeciwnie).
dr Mateusz Warchał – Psycholog pracy i ekspert prawa
pracy, wykładowca akademicki. Wieloletni specjalista Państwowej
Inspekcji Pracy. Prowadził kompleksowe szkolenia dla teatrów w ramach
projektu pt. „Praca od kulis”, organizowane przez Okręgowy Inspektorat
Pracy w Krakowie, na temat przeciwdziałania mobbingowi, dyskryminacji i
innym zachowaniom niepożądanym, wsparcia dobrostanu pracowników, a także
innych praktyk profilaktyki ryzyka psychospołecznego.
Prowadzi:
Anna Rochowska – Dyrektorka TR Warszawa, która w swojej
praktyce dyrektorskiej oraz programowej porusza kwestie zdrowia i
dobrostanu psychicznego. Pedagożka teatru. Przez wiele lat była liderką
dostępności, pracując dla i z odbiorcami z różnorodnymi potrzebami a
także Osobą Zaufania, która wspierała zespół w komunikacji i relacjach.
15:50 – 16:00
Podsumowanie, zakończenie seminarium
Mamy nadzieję, że do zobaczenia!
https://fundacjakatarynka.pl/
