Ekologia, ekonomia i technologia coraz silniej wpływają na scenę — nie tylko tę dosłowną. Co to znaczy dla twórców, widzów i krytyków?
fot. Tobiasz Papuczys / Teatr Dramatyczny Wałbrzych
Czy teatr jeszcze oddycha? To pytanie – nieco dramatyczne, może zbyt podniosłe – wraca do mnie za każdym razem, gdy uczestniczę w debacie o kondycji sztuki scenicznej w Polsce. Nie jako sentymentalne westchnienie za minioną epoką, ale jako trzeźwa refleksja nad tym, w jakim świecie przyszło dziś działać ludziom teatru. A świat ten, jak słusznie zauważyli uczestnicy debat w wałbrzyskim Teatrze Dramatycznym, nie rozpieszcza. Z jednej strony ekologia i coraz głośniejszy postulat zrównoważonej produkcji kultury, z drugiej – bezwzględna ekonomia i walka o przetrwanie, a jeszcze dalej, tuż za kulisami: nowe technologie, które zmieniają wszystko – od tworzenia po krytykę.
Wbrew pozorom, nie jest to jednak koniec teatru. To jego transformacja.
Jeszcze niedawno temat „ekologia w teatrze” brzmiał jak slogan do grantowego wniosku albo hasło na baner warsztatów dla młodzieży. Dziś nie sposób traktować go z pobłażaniem. Zmiany klimatyczne są nie tylko problemem polityki i nauki, ale też sztuki. Bo sztuka zawsze była czujnikiem społecznych napięć – a klimat, ekologia, odpowiedzialność za środowisko to dziś jedno z największych napięć cywilizacyjnych.
Teatr – jako medium opierające się na obecności, ruchu, materialności – naturalnie generuje ślad węglowy. Scenografia, kostiumy, transport, energia – to wszystko ma swój koszt, nie tylko finansowy. Coraz więcej artystów i instytucji zdaje sobie z tego sprawę. Cieszy fakt, że w debacie pojawiły się konkretne przykłady: produkcje z wykorzystaniem materiałów z odzysku, minimalizowanie scenografii, działania lokalne zamiast międzynarodowych „objazdówek”.
Ale teatr to nie tylko produkcja – to też przekaz. Świadome umieszczanie ekologicznych wątków w spektaklach, nie jako dydaktycznego prztyczka w nos, ale jako artystycznej refleksji, może być jedną z najważniejszych misji teatru XXI wieku. Bo jeśli nie sztuka, to kto ma mówić o tym, że stoimy na krawędzi?
Równolegle, jak cień za kulisą, czai się ekonomia. Kryzys, który dotyka dziś niemal wszystkie branże, w teatrze objawia się wyjątkowo dotkliwie. To nie tylko brak środków na nowe produkcje, ale też dramatyczne trudności w utrzymaniu zespołów, skracanie sezonów, ograniczanie repertuaru. W wielu miejscach – jak zauważono w debacie – przestaje się mówić o wizji artystycznej, a zaczyna o „strategii przetrwania”.
Niektórzy zarzucają teatrom, że idą na kompromisy: komedia zamiast dramatu, klasyka zamiast ryzyka. Ale czy to zarzut, czy konieczność? Ekonomia wymusza na instytucjach kultury elastyczność, nowe modele działania. Publiczność się zmienia, przyzwyczajenia się zmieniają, konkurencja o uwagę jest brutalna. Teatr nie może już liczyć wyłącznie na lojalność widza – musi o niego zawalczyć.
Czy w tym wszystkim da się zachować jakość? Odpowiedź nie jest prosta. Ale może właśnie tu ujawnia się siła teatru: w umiejętności balansowania między tym, co artystyczne, a tym, co wykonalne. Przyszłość będzie należeć do twórców, którzy potrafią łączyć estetykę z etyką, wizję z pragmatyzmem.
Na marginesie tych dwóch wielkich tematów – ekologii i ekonomii – pojawia się trzeci, który być może już dziś odgrywa największą rolę w kształtowaniu przyszłości teatru: nowe technologie. Dla niektórych to temat poboczny. Dla innych – rewolucja.
Spektakle transmitowane online, cyfrowe scenografie, interaktywne formy, gry teatralne – to wszystko redefiniuje to, czym w ogóle jest „obecność” w teatrze. Dla twórców to wyzwanie, dla widzów – alternatywa, ale dla krytyków… to być może nowe otwarcie.
Tradycyjnie krytyk był kimś, kto siadał w czwartym rzędzie, notował, a potem – często kilka dni po premierze – publikował tekst w gazecie. Dziś to już nie wystarcza. Krytyka, tak jak teatr, przeniosła się do sieci. I to nie tylko do portali kulturalnych, ale też na YouTube, do podcastów, a nawet TikToka. Tak – na TikToku mówi się o spektaklach.
Nowe technologie otwierają przed krytyką nowe możliwości. Krytyk może obejrzeć spektakl z drugiego końca kraju dzięki transmisji online, może tworzyć wideorecenzje, może sięgać do cyfrowych archiwów, porównując nowe realizacje z zapisami inscenizacji sprzed lat. Co więcej – może wchodzić w interakcję z widzami: komentować, prowadzić dyskusje, odpowiadać na pytania. Krytyka staje się dynamiczna, żywa, często bardziej dostępna i angażująca niż akademickie analizy.
Ale to także pułapka. W świecie, gdzie szybkość liczy się bardziej niż głębia, łatwo o uproszczenia, polaryzacje, banał. Dlatego kluczowe jest, by nowoczesny krytyk potrafił korzystać z technologii jako narzędzia – nie jako celu. Bo niezależnie od formy, jego rola pozostaje ta sama: pomagać widzom rozumieć teatr, zadawać pytania i stawiać wyzwania.
Wszystko to – ekologia, ekonomia, technologia – brzmi jak trzy żywioły, które zderzają się dziś na scenie współczesnego teatru. Ale być może właśnie w tym zderzeniu kryje się siła tej sztuki. Bo teatr nigdy nie był „gotowy”. Zawsze był w procesie. I zawsze był lustrem świata – także wtedy, gdy to lustro zaczyna przypominać ekran LED.
Wnioski z wałbrzyskich debat są jasne: jeśli chcemy, by teatr przetrwał – i był czymś więcej niż artystycznym zabytkiem – musimy pogodzić piękno z odpowiedzialnością. Trzeba myśleć ekologicznie, działać ekonomicznie i mówić językiem, który rozumie współczesny świat – również tym cyfrowym.
To nie jest łatwe. Ale kto powiedział, że teatr ma być łatwy?
