Plakat Stanisława Zamecznika do opery „Salome” Richarda Straussa powstał do premiery, która odbyła się w lipcu 1961 r. w Państwowej Operze w Warszawie. Spektakl wyreżyserował Józef Witt, scenografię i kostiumy przygotowała Teresa Roszkowska, a choreografię – Witold Borkowski. Przedstawienie wystawiono w polskim przekładzie Mieczysława Mierzejewskiego i Alicji Dankowskiej.
Projekt odwołuje się do symbolistycznej ikonografii, utrwalonej w sztuce przełomu XIX i XX wieku, przedstawiającej Salome jako kobietę fatalną, której niszczycielska siła pożądania i zmysłowy taniec prowadzą ku śmierci.
Z mrocznej, niemal abstrakcyjnej przestrzeni wyłania się tancerka z wyciągniętą ręką skierowaną ku głowie świętego Jana. Kompozycja ta jest cytatem z obrazu Gustave’a Moreau „L’Apparition” („Zjawa”) z 1876 r. Francuski malarz przedstawił w nim scenę z biblijnej opowieści o Salome: po tańcu przed Herodem dziewczyna zażądała głowy Jana Chrzciciela. W wizji Moreau odcięta głowa proroka, otoczona świetlistą aureolą, unosi się przed bohaterką niczym nadprzyrodzona zjawa. Obraz stał się jednym ze źródeł inspiracji do dramatu Oscara Wilde’a „Salome” i pośrednio opery Straussa.
Zamecznik redukuje pierwotną kompozycję Moreau, pozostawiając jedynie Salome oraz ukazującą się jej głowę Jana Chrzciciela, a pomijając Heroda, Herodiadę, kata i pałacowe otoczenie. Salome została zatrzymana w tanecznym geście, z wyciągniętym ramieniem skierowanym ku głowie Jana Chrzciciela, która ukazuje się jej jako nadprzyrodzona wizja. Zamecznik koncentruje się tym samym na psychologicznym i symbolicznym centrum przedstawienia – spotkaniu tancerki z widmem zamordowanego na jej życzenie proroka. Wyciągnięte ramię Salome, ekspresyjny układ ciała i kierunek ruchu sugerują zawieszenie akcji oraz grozę tej sytuacji.
Odwołanie do Moreau ma szczególne znaczenie w kontekście opery Straussa, opartej na dramacie Oscara Wilde’a. W tej interpretacji Salome nie jest już jedynie wykonawczynią polecenia matki, lecz postacią w pełni świadomą własnego pożądania i obsesji. Taniec siedmiu zasłon staje się narzędziem uwodzenia Heroda i zdobywania władzy, a żądanie głowy Jana – odpowiedzią na odrzucenie jej miłości i pożądania. Finał opery, w którym Salome całuje martwe usta proroka, odsłania szaleńczy wymiar tego pragnienia. Zamecznik, przywołując obraz Moreau, wydobywa właśnie ten aspekt: zmysłowy taniec daje Salome władzę i możliwość realizacji krwawej zemsty. Podobnie jak u Moreau, bohaterka pozostaje zawieszona między zmysłowym uniesieniem a makabryczną wizją. Jej taniec staje się zapowiedzią śmiertelnego wyroku, a głowa Jana Chrzciciela – wyrazem obsesji, od której nie potrafi się uwolnić.
Kompozycję dopełnia swobodnie rozlewający się, wyrazisty zapis tytułu „Salome”, kontrastujący z uporządkowaną typografią nazwiska kompozytora i informacją o warszawskiej scenie.
Plakat Zamecznika za pomocą kompozycji, kolorystyki i typografii buduje atmosferę tajemnicy, erotycznego napięcia i grozy, nie streszczając fabuły opery. Przywołuje obraz, który należał do wizualnych źródeł dramatu Wilde’a, i podejmuje z nim własny dialog. Powstaje w ten sposób szczególny obieg inspiracji: od malarskiej wizji Moreau, przez dramat Wilde’a i muzyczną interpretację Straussa, po graficzną reinterpretację Zamecznika.
Bożena Pysiewicz