O spektaklu “Szewcy” wg S. I. Witkiewicza w reż. Justyny Sobczyk w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie pisze Szymon Białobrzeski.
fot. Magda Hueckel / NST Kraków
Nie dziwi to, że teatr eksperymentuje z „Szewcami” Stanisława Witkiewicza, natomiast cieszy, że wreszcie eksperymentuje w sposób ściśle wynikający z ducha oryginału.
Dekonstrukcja języka stanowi fundament „Szewców” Stanisława Ignacego Witkiewicza. Tam, gdzie zazwyczaj klasa pracująca wzdycha, jęczy czy w końcu się przebudza, u Witkacego defloruje, degobijuje bądź wysila się na spicz przez „s”, „p” i „cze”. To imponująca groteska, która w całym swoim skomplikowaniu rozkłada się na oczach czytelnika.
Trudno więc nie docenić spektaklu, który idzie za ciosem i tę szewską dekonstrukcję konsekwentnie kontynuuje. Warto jednak zaznaczyć, że nie polega ona na niszczeniu tekstu, lecz na ujawnieniu mechanizmów, które zwykle pozostają niewidoczne. Jeszcze przed oficjalnym początkiem przedstawienia aktorzy mówią o tym, jak znaleźli się na scenie, co myślą o wynagrodzeniu oraz o obecnym stanie instytucji teatru. Następuje tym samym rozszczelnienie granicy między fikcyjnym a rzeczywistym. A to dopiero początek – burzy się również podział na publiczne i prywatne, męskie i żeńskie, grane i improwizowane.
Nie jest to jednak dekonstrukcja dla samej dekonstrukcji. Pęknięcie formy służy głębszemu przeżyciu i zrozumieniu rzeczywistości, która nadeszła długo po pierwszym wydaniu „Szewców”.
Gdy na scenę wprowadza się osoby z niepełnosprawnością, dostają one okazję do opowiedzenia o warunkach pracy, pomocy socjalnej, życiu prywatnym, ale też o osobistym spojrzeniu na sztukę. Ich głos działa jak wyłom w teatralnej maszynie: unieważnia rutynę, rozbraja role i zmusza aktorów do chwilowej bezradności. Fikcja zostaje skonfrontowana z życiem, które nie daje się w pełni przełożyć na formę.
Szkoda jedynie, że widownia pozostaje w dużej mierze poza tym procesem – jej potencjał do współuczestnictwa zostaje uruchomiony tylko symbolicznie, choć to właśnie ona mogłaby stać się ostatnim brakującym elementem tej dekonstrukcji.
Nie oznacza to jednak, że elementy już użyte jakkolwiek szwankują. Cały zespół imponuje wyczuciem tempa – w niezwykle sprawny sposób bawi się formą, by w odpowiednim momencie wytrącić ją z rąk. Przezabawne są momenty, w których unikatowe doświadczenia aktorów łączą się z wyrazistą ekspresją poszczególnych bohaterów. Podziw budzi również to, z jaką precyzją kradnie się scenę, kierując wzrok widza na kolejne plany wydarzeń.
Najbardziej rozczulił mnie jednak element, który w wielu innych spektaklach uchodziłby za minus – wybijanie się aktorów. Mam na myśli chwile, gdy ci nie lawirują już między fikcją a rzeczywistością, lecz po prostu uśmiechają się, słysząc czyjąś kwestię albo opinię. Te i kilka innych zabiegów sprawiają, że nawet kiedy eksperyment zaczyna robić się z lekka bełkotliwy, bardzo łatwo mu to wybaczyć.
Chwilami tylko trochę żal, że tekst „Szewców” bywa tu zagłuszony przez własne echo. To żal do pewnego stopnia absurdalny, skoro sam doceniam zabawę z pierwotną strukturą. Emocje nie zawsze jednak muszą być racjonalne – i wiem, że podobne odczucie może pojawić się także u innych widzów.
Dlatego „Szewców” polecam, choć przede wszystkim widzom gotowym na eksperymentalny rozkład formy. Wbrew pozorom współczesna lektura Witkacego może nieść ze sobą nie tylko celne obserwacje, ale również sporo czystej zabawy.
