Teatr. Obszary wrażliwe

Teatr od zawsze był miejscem, w którym dotyka się spraw trudnych. Przemocy, wykluczenia, kryzysów, choroby, lęku, traumy – prywatnej i zbiorowej. Od widza oczekiwano gotowości na konfrontację, od zespołów – odporności psychicznej i dyspozycyjności. Przez lata uznawano to za naturalną cenę kontaktu ze sztuką.  Dziś coraz wyraźniej widać, że ten model się wyczerpał.

Nie dlatego, że teatr przestał być miejscem wymagającym. Przeciwnie – dlatego, że świadomość odbiorców i twórców jest większa, a liczba osób, które doświadczają kryzysów psychicznych, nadwrażliwości sensorycznej czy trudności emocjonalnych, stała się faktem społecznym, a nie wyjątkiem.

W tym kontekście projekt „Teatr. Obszary wrażliwe”, który właśnie otrzymał 118 tysięcy złotych dofinansowania z KPO dla Kultury jest próbą nazwania problemu i zaproponowania konkretnych narzędzi, które mogą zmienić sposób funkcjonowania teatrów – bez ingerencji w ich autonomię artystyczną.

Kto dziś nie przychodzi do teatru – i dlaczego

Z badań EZOP II wynika, że co czwarta osoba w Polsce w ciągu życia doświadcza kryzysu zdrowia psychicznego. Dotyczy to również dzieci i młodzieży. Równolegle rośnie liczba osób neuroatypowych – z ADHD, spektrum autyzmu, zaburzeniami przetwarzania sensorycznego.

To są realni widzowie, którzy bardzo często nie pojawiają się w teatrze, bo instytucje nie są przygotowane na ich obecność. Nadmiar bodźców, brak informacji o treściach wrażliwych, sztywne reguły zachowania na widowni – wszystko to sprawia, że teatr bywa przestrzenią niedostępną, a czasem wręcz opresyjną.

Projekt „Teatr. Obszary wrażliwe” wychodzi z prostego założenia: jeśli teatr jest instytucją publiczną, musi nauczyć się reagować na realną strukturę społeczną swoich odbiorców.

Relaxed performance – praktyka, nie ideologia

Jednym z kluczowych elementów projektu jest wprowadzenie do polskich teatrów formatu relaxed performance.

To rozwiązanie funkcjonujące od ponad dekady na największych scenach Wielkiej Brytanii, USA, Kanady i Francji. Nie polega ono na „ułatwianiu” sztuki ani na jej estetycznym upraszczaniu. Polega na świadomym przygotowaniu przestrzeni, zespołu i obsługi widowni na obecność osób, które odbierają teatr inaczej.

Relaxed performance zakłada m.in.:
– możliwość swobodniejszego reagowania na spektakl,
– mniejszą presję ciszy i bezruchu na widowni,
– jasną informację o treściach mogących wywoływać silne reakcje,
– przygotowanie aktorów i pracowników teatru na niestandardowe zachowania widzów.

Efekt? Do teatru trafiają osoby, które wcześniej były z niego de facto wykluczone: osoby neuroatypowe, po kryzysach psychicznych, osoby z demencją oraz ich bliscy. To nie jest gest symboliczny. To realne poszerzenie widowni.

Transfer wiedzy, a nie szkoleniowa dekoracja

Projekt nie kończy się na jednym szkoleniu. Został zaplanowany jako proces, w którym wiedza z sektora zdrowia psychicznego spotyka się z praktyką teatralną.

W jego ramach zaplanowano:
– stacjonarne szkolenie z zakresu relaxed performance prowadzone przez londyńską organizację Go Live Theatre Projects, która od lat wdraża ten format na Zachodzie,
– cykl webinarów poświęconych m.in. pracy z treściami wrażliwymi, odpowiedzialnemu informowaniu widzów oraz relacjom między teatrem a zdrowiem psychicznym,
– warsztat dotyczący projektowania spektakli z myślą o odbiorcach wrażliwych – bez cenzury, bez autocenzury, ale z jasną komunikacją,
– seminarium podsumowujące, prezentujące praktyki funkcjonujące już w polskich teatrach.

Adresatami działań są pedagodzy teatru, twórcy, koordynatorzy dostępności, pracownicy obsługi widowni i osoby zarządzające instytucjami. To ważne: projekt nie traktuje problemu jako wyłącznie „artystycznego”.

Teatr jako miejsce pracy, nie tylko ekspresji

Jednym z najmocniejszych, choć rzadziej podnoszonych wątków projektu jest bezpieczeństwo psychiczne zespołów teatralnych.

Teatr to środowisko intensywne emocjonalnie, hierarchiczne, często pracujące w warunkach presji czasu i oczekiwań. Projekt „Teatr. Obszary wrażliwe” dotyka tego obszaru wprost, pokazując, że troska o warunki pracy nie stoi w sprzeczności z ambicjami artystycznymi. Wręcz przeciwnie – staje się ich warunkiem.

Seminarium kończące projekt ma otworzyć rozmowę o relacji między wolnością twórczą a odpowiedzialnością instytucji wobec ludzi, którzy ten teatr tworzą.

Doświadczenie, nie eksperyment

Projekt realizuje Fundacja Katarynka – organizacja działająca od 2010 roku na rzecz dostępności kultury, od lat współpracująca z teatrami w Polsce przy audiodeskrypcji, napisach, tłumaczeniach PJM i dostępnych wydarzeniach artystycznych. Partnerami są Wrocławski Teatr Lalek oraz Teatr Polski we Wrocławiu.

To nie jest działanie testowe. To kolejny etap pracy, który teraz – dzięki środkom z KPO – może zostać uporządkowany, opisany i przekazany dalej jako zestaw praktyk do wdrażania.

Co to zmienia

„Teatr. Obszary wrażliwe” nie odpowiada na pytanie, jaki teatr mamy robić. Odpowiada na inne, znacznie ważniejsze: jak teatr ma funkcjonować w rzeczywistości, w której kryzysy psychiczne i różnorodność doświadczeń są normą, a nie wyjątkiem.

Jeśli projekt spełni swoje założenia, jego skutkiem nie będzie jeden „modelowy” spektakl, lecz zmiana myślenia o widzu, o zespole i o odpowiedzialności instytucji kultury.

Kiedy?
20 stycznia 2026
godz. 9:00-16:00

Gdzie?
Teatr Polski we Wrocławiu
Scena na Świebodzkim
pl. Orląt Lwowskich 20a

HARMONOGRAM SEMINARIUM

9:00 – 9:30
Zapisy, sieciowanie, kawowanie

9:30 – 9:50
Przywitanie, wprowadzenie: teatr – zespół – odbiorcy wokół zdrowia psychicznego.
Justyna Mańkowska-Kaczmarek, Fundacja Katarynka

CZĘŚĆ I – WOKÓŁ ODBIORCÓW

9:50 – 11:05
Dobre praktyki. Prezentacje + Q&A

„Jak wspierać emocje dzieci i młodzieży w teatrze” – Monika Tomczyk, Miejski Teatr Miniatura, Gdańsk

„Jak współpracować z terapeutą i otworzyć teatr dla osób z trudnymi doświadczeniami” – Aleksandra Marzyńska, Teatr Zagłębia, Sosnowiec

„Jak budować bezpieczną przestrzeń podczas pracy z różnymi grupami” – Joanna Piwowar-Antosiewicz, Teatr Mały, Tychy

„Treści Wrażliwe. Dlaczego potrzebujemy ich w teatrze i jak je wprowadzić”. – Marta Kurowska, Wrocławski Teatr Lalek

11:05 – 11:25
Przerwa kawowa i sieciowanie

11:25 – 12:45
Panel: zdrowie psychiczne odbiorców

Panel pogłębi temat zdrowia psychicznego odbiorców i różnorodnych grup, z którymi pracujemy w teatrze. Porozmawiamy o tym, jak wytyczyć granicę między działaniami teatralnymi a terapią. Jak budować bezpieczną przestrzeń do doświadczania emocji. Czy teatr może budować odporność psychiczną. Jak nawiązywać współpracę z sektorem zdrowia psychicznego. Jak praktycznie korzystać z wiedzy psychologów i ekspertów, tworząc działania i spektakle teatralne. Czy poruszając trudne tematy na scenie jesteśmy odpowiedzialni za zdrowie psychiczne odbiorców.

Rozmawiać będą:
Lucyna Kicińska – suicydolożka i pedagożka z 22-letnim doświadczeniem pracy z osobami w kryzysie. Konsultuje teksty kultury, w tym dramaty i ich wystawienia, wspierając teatry w bezpiecznej pracy z trudnymi treściami i w procesie pracy z aktorami.

Marta Kurowska – Koordynatorka dostępności we Wrocławskim Teatrze Lalek. Pracuje z dziećmi o zróżnicowanych potrzebach, także z pieczy zastępczej oraz pacjentami oddziału psychiatrycznego dla dzieci i młodzieży. Tworzy przewodniki po spektaklach dostosowane m.in. do potrzeb dzieci neuroatypowych i osób po kryzysach psychicznych.

Katarzyna Kaźmierczak – Przybyła – psychoterapeutka, aktorka, prezeska Stowarzyszenia Inicjatyw Twórczych. Prowadzi “Pogotowie Teatralne” na Scenie na Piekarach w legnickim Teatrze im. Heleny Modrzejewskiej, które jest grupą rozwoju osobistego przez teatr dla osób po kryzysach psychicznych.

Helena Świegocka – Koordynatorka dostępności w Nowym Teatrze w Warszawie oraz w TR Warszawa. Zajmuje się opisywaniem treści wrażliwych, współtworzy przewodniki po spektaklach, wspierając odbiorców w świadomym uczestnictwie w wydarzeniach teatralnych. Prowadzi projekty dla i z różnymi grupami o utrudnionym dostępie do kultury, w tym te skierowane do osób po kryzysach psychicznych.

Prowadzi:
Justyna Mańkowska-Kaczmarek – współprowadzi Fundację Katarynka, gdzie rozwija projekty poszerzające dostęp do kultury i budujące uważne środowisko sztuki. Szkoli i wspiera kadry teatru w inkluzywności. Poszerza pole dostępności o zdrowie psychiczne. Realizowała stypendium MKiDN w tym obszarze, zbierając dobre praktyki i doświadczenia z Polski i zagranicy. Szkoli i wspiera praktyków kultury z całej Polski w tym obszarze. Upowszechnia temat treści wrażliwych.

12:45 – 13:15
Przerwa lunchowa i sieciowanie

CZĘŚĆ II – WOKÓŁ ZESPOŁÓW

13:15 – 14:10
Dobre praktyki. Prezentacje + Q&A

„Mental Health First Aid (Pierwsza Pomoc Psychologiczna), czyli o tym jak Brytyjczycy wspierają pracowników w sytuacjach kryzysowych” – Maciej Klinowski CMIOSH (online)

„Kim są Osoby Zaufania i jaka jest ich rola w zespole teatralnym” – Helena Świegocka, Nowy Teatr, Warszawa

„Superwizja jako narzędzie budowania dobrostanu psychicznego w teatrze” – Kazimierz Ździebło, Centrum Psychoterapii Super-Ego, Wrocław

14:10 – 14:30
Przerwa kawowa i sieciowanie

14:30 – 15:50
Panel: zdrowie psychiczne zespołów

Dobrostan psychiczny w zespołach teatralnych to element świadomego zarządzania i organizacji pracy. Podczas panelu porozmawiamy o narzędziach i rozwiązaniach, które budują bezpieczeństwo psychologiczne w procesie twórczym. O dobrych praktykach w miejscu pracy, które czasem idą pod prąd tradycyjnym modelom pracy w teatrze. Przyjrzymy się wyzwaniom dla zdrowia psychicznego w środowisku teatralnym. Zapytamy też, czy teatry mogą sięgać po wsparcie prawne i systemowe w tym obszarze.

Rozmawiać będą:
Anna Galas-Kosil – zastępczyni dyrektorki Instytutu Teatralnego ds. programowych. Kuratorka i menedżerka kultury, absolwentka Akademii Teatralnej im.Aleksandra Zelwerowicza oraz European Diploma in Cultural Project Menagement. W latach 2011–2017 odpowiadała za współpracę z zagranicą w Instytucie Teatralnym.

Sebastian Majewski – Reżyser, dramaturg, aktor, scenograf, był dyrektorem teatrów w Wałbrzychu, Krakowie, Łodzi. Obecnie ponownie dyrektor Teatru Dramatycznego im. Szaniawskiego w Wałbrzychu. Wraz z zespołem realizuje projekt przyjaznej instytucji, budując procedury sprzyjające komfortowi pracy wszystkich uczestników działań statutowych Teatru.

Anna Smolar – Reżyserka teatralna i tłumaczka. Absolwentka literaturoznawstwa na Uniwersytecie Paris Sorbonne. Reżyserowała m. in. w Nowym Teatrze w Warszawie, w Teatrze Polskim w Bydgoszczy, w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie, w Teatrze Powszechnym im. Z. Hübnera w Warszawie. Laureatka Paszportu Polityki 2016 w kategorii Teatr oraz Nagrody im.K.Swinarskiego za najlepszą reżyserię w sezonie 2024/2025 za “Kobietę samotną”. Poruszając w swoich spektaklach tematy żałoby, czy współuzależnienia, jednocześnie wprowadza narzędzia i praktyki, które budują bezpieczny proces twórczy.Obecnie pracuje regularnie w Niemczech, Litwie i we Francji. Obserwuje różne praktyki i rozwiązania, którymi warto się zainspirować (a czasami wręcz przeciwnie).

dr Mateusz Warchał – Psycholog pracy i ekspert prawa pracy, wykładowca akademicki. Wieloletni specjalista Państwowej Inspekcji Pracy. Prowadził kompleksowe szkolenia dla teatrów w ramach projektu pt. „Praca od kulis”, organizowane przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Krakowie, na temat przeciwdziałania mobbingowi, dyskryminacji i innym zachowaniom niepożądanym, wsparcia dobrostanu pracowników, a także innych praktyk profilaktyki ryzyka psychospołecznego.

Prowadzi:
Anna Rochowska – Dyrektorka TR Warszawa, która w swojej praktyce dyrektorskiej oraz programowej porusza kwestie zdrowia i dobrostanu psychicznego. Pedagożka teatru. Przez wiele lat była liderką dostępności, pracując dla i z odbiorcami z różnorodnymi potrzebami a także Osobą Zaufania, która wspierała zespół w komunikacji i relacjach.

15:50 – 16:00
Podsumowanie, zakończenie seminarium

Mamy nadzieję, że do zobaczenia!

https://fundacjakatarynka.pl/