O „Starej–Nowej Pastorałce” wg anonimowych misteriów staropolskich i kolęd oraz „Pastorałki” Leona Schillera w reż. Jerzego Machowskiego w Teatrze Klasyki Polskiej w Warszawie pisze Wiesław Kowalski.
fot. Anna Pławecka/Teatr Klasyki Polskiej
Spektakl „Stara–Nowa Pastorałka” Teatru Klasyki Polskiej, pokazany w przestrzeni Starej Oranżerii w Łazienkach Królewskich, wpisuje się w długą tradycję teatralnych powrotów do jasełek i pastorałek jako formy łączącej narrację religijną z ludowym imaginarium. Reżyser Jerzy Machowski nie próbuje tej tradycji dekonstruować ani aktualizować na siłę. Przeciwnie – przyjmuje ją jako punkt wyjścia i pozwala, by przemawiała własnym językiem, z całym jego anachronizmem, symbolicznym skrótem i wyraźnie zaznaczoną teatralnością.
Struktura przedstawienia opiera się na luźnym montażu scen i epizodów znanych z dawnych widowisk jasełkowych. Narracja nie rozwija się linearnie, lecz meandruje zgodnie z logiką dawnego teatru obrzędowego, w którym porządek wydarzeń ustępuje miejsca rytmowi, powtórzeniom i asocjacjom. Obok scen biblijnych pojawiają się wątki wyraźnie „spolonizowane”, przenoszące akcję raz do Judei, raz w realia bliższe kulturze ludowej i historycznemu doświadczeniu polskiej wspólnoty.
Istotnym elementem inscenizacji jest konsekwentnie podkreślana umowność. Aktorzy funkcjonują w wielu rolach, swobodnie przechodząc od postaci do postaci, bez psychologicznego pogłębiania czy realistycznej motywacji. Gra oparta jest na geście, rytmie, słowie i relacji z partnerem scenicznym, a nie na iluzji „prawdziwego życia”. Ten sposób prowadzenia aktora zbliża spektakl do tradycji teatru ludowego, w którym postać jest figurą – nośnikiem sensu, a nie indywidualnym portretem.
Warstwa językowa przedstawienia zachowuje archaiczny charakter, co nie tyle utrudnia odbiór, ile narzuca określony tryb słuchania. Tekst funkcjonuje tu jako materiał dźwiękowy – rytmiczny, często humorystyczny – a nie wyłącznie jako nośnik znaczeń. Komizm rodzi się z zestawień: wzniosłości z potocznością, sacrum z profanum, a także z samej teatralnej konwencji, która pozwala na swobodne przekraczanie porządków czasowych i symbolicznych.
Muzyka odgrywa w spektaklu rolę równorzędną wobec słowa i obrazu. Obecność dawnych instrumentów oraz żywe muzykowanie na scenie nie pełnią funkcji ilustracyjnej, lecz organizują tempo i energię przedstawienia. Muzycy pozostają widoczni, współtworząc sceniczny świat i wchodząc w relacje z aktorami, co wzmacnia poczucie wspólnotowego charakteru wydarzenia.
Scenografia i kostiumy nie aspirują do rekonstrukcji historycznej w sensie muzealnym. Są raczej stylizacją, która korzysta z ludowych motywów, wyraźnych znaków i prostych rozwiązań plastycznych. Dzięki temu przestrzeń sceniczna pozostaje otwarta i funkcjonalna, pozwalając na szybkie zmiany sytuacji i miejsc akcji bez konieczności realistycznego „budowania świata”.
„Stara–Nowa Pastorałka” jawi się jako przykład teatru, który świadomie rezygnuje z nowoczesnych strategii interpretacyjnych na rzecz rzemiosła, rytuału i zespołowości. To przedstawienie zakorzenione w tradycji, ale nie martwe – raczej przypominające, że dawne formy teatralne były żywym organizmem, zdolnym do łączenia powagi z żartem, religijnej narracji z codziennym doświadczeniem widza. W tej konsekwencji i spójności kryje się jego siła.
