Nagrobna cisza tyranii

Slide
previous arrow
next arrow
Na afiszu

Nagrobna cisza tyranii

O „Ryszardzie III” w reż. Pawła Świątka we wrocławskim Teatrze Polskim w Podziemiu pisze Aleksandra Wach.

Opublikowano: 2026-11-22
fot. Natalia Kabanow
Ocena recenzenta/tki: (4/10) – poniżej przeciętnej/rozczarowujący

„Ryszard III” to dramat bardzo wymagający pod względem inscenizacyjnym – to nie tylko najdłuższa część spośród kronik królewskich Williama Szekspira, lecz także kontynuacja i zwieńczenie wydarzeń opisanych w trzech wcześniejszych dramatach poświęconych Henrykowi VI. 

W głównej mierze to uniwersalna opowieść o narodzinach i upadku tyranii, jednak opakowana w liczne konteksty historyczne, których pełne zrozumienie wymaga znajomości kronik królewskich lub chociażby przebiegu Wojny Dwóch Róż. Rolą reżysera i dramaturga powinno być więc przede wszystkim skrócenie i dostosowanie tekstu według klucza, który pozwoli zaprezentować autorską interpretację tej opowieści w sposób angażujący dla widzów, niezależnie od ich poziomu znajomości materiału źródłowego. 

Niestety, w spektaklu w reżyserii Pawła Świątka brakuje konsekwencji w wyborze inscenizowanych fragmentów, a całość, pomimo ciekawych wyborów estetycznych i świetnej kreacji aktorskiej Michała Opalińskiego w roli Ryszarda, grzęźnie w mieliznach szekspirowskiej frazy.

Początek przedstawienia jest bardzo obiecujący. Scenografię Marcina Chlandy stanowią poustawiane w równych rzędach nagrobki, dla których płyty napisowe zastąpiono lustrami – jest to przemawiająca do wyobraźni zapowiedź krwawych intryg Ryszarda. Wraz z rozwojem akcji lustra zapełnią się nazwiskami ofiar zapisywanymi krwistoczerwoną szminką. Aktorzy są obecni w tej przestrzeni niemal przez cały czas – jeśli akurat nie występują w danej scenie, to spacerują w tle, odpoczywają na rozkładanych krzesłach filmowych, wchodzą z sobą w interakcje. Ciekawe są także kostiumy autorstwa Grzegorza Więckowskiego łączące w sobie współczesną estetykę z przemyślanymi akcentami nawiązującymi do epoki elżbietańskiej (kryzy, koronki, bufiaste rękawy itp.). Stroje podkreślają status społeczny postaci i zawierają elementy symboliczne – Ryszard (Michał Opaliński) ubrany jest w mundur wojskowy, a na dłoniach ma czerwone, skórzane rękawiczki (symbol zbrodni, których dokona); królowa Elżbieta (Agnieszka Kwietniewska) dzierży na głowie gigantyczny kapelusz utkany ze złotych nici spływających woalem aż ku podłodze, co przypomina królewską koronę; z kolei lord Hastings ma wyszytą diamentami drobną koronę na wojskowym berecie jako symbol jego lojalności. W tylnym rogu sceny, odwrócony tyłem do publiczności i wpatrujący się w swoje odbicie w jednym z lustrzanych nagrobków siedzi na krześle nagi król Edward IV (Dariusz Maj) – obraz bezsilności i nadchodzącego końca jego panowania. Jedna z postaci jest trudna do zidentyfikowania – trzymająca się z tyłu, ubrana w kurtkę skórzaną i bluzę, której kaptur zakrywa twarz, obserwująca przebieg wydarzeń z dość ironiczną postawą. Gdy w finałowej scenie dochodzi do ujawnienia jej tożsamości jako hrabiego Richmond (w tej roli Katarzyna Wuczko), sprawcy klęski Ryszarda III w bitwie pod Bosworth, odkryte zostają także anarchistyczne tatuaże na wygolonej głowie oraz napis „Furia” na czole. W ten sposób finałowa konfrontacja stwarza nowe konteksty interpretacyjne, w których do obalenia tyrana dochodzi poza intrygami sukcesyjnego systemu władzy, który sam wyzyskiwał, a do głosu dochodzi młodsze pokolenie.

Główne problemy spektaklu Świątka nie wynikają z interpretacji reżyserskiej, ale z budowy dramaturgicznej. W wyborze inscenizowanych fragmentów tekstu Szekspira reżyser stoi w rozkroku pomiędzy scenami istotnymi dla rozwoju psychologii postaci Ryszarda a scenami dworskimi, mającymi ukazać skorumpowane środowisko dworu Edwarda IV. O ile te pierwsze wypadają bardzo dobrze i pozwalają wykazać się aktorsko części obsady (błyszczy przede wszystkim Michał Opaliński w roli tytułowej, ale także Agnieszka Kwietniewska jako królowa Elżbieta w konfrontacji z Ryszardem po zamordowaniu jej dzieci i Janka Woźnicka jako lady Anna w scenie zaręczyn), to te drugie wytracają zbudowane tempo i przytłaczają ilością wygłaszanego tekstu przy równoczesnym minimalnym wykorzystaniu środków aktorskich, które mogłyby odciążyć szekspirowską frazę.

Kwestie wygłaszane są w statycznych pozach, aktorzy posługują się dość monotonną intonacją, a interakcje z innymi postaciami ograniczone są do minimum. Można to oczywiście potraktować jako sygnał o zblazowaniu środowiska dworskiego, które nie zareagowało w czas na zagrożenie ze strony Ryszarda, jednak dla widzów sceny te dość szybko mogą stać się nużące. Ponadto przy braku znajomości dramatu łatwo można się pogubić w funkcjach pełnionych przez postaci drugoplanowe, zwłaszcza że często jeden aktor gra kilka postaci, przez co też ich śmierć wywiera o wiele mniejsze wrażenie. Niezrozumiałe są również próby przełamywania czwartej ściany czy wprowadzania kontekstów metateatralnych. Jest to co prawda częsty zabieg przy adaptacjach „Ryszarda III”, ale u Świątka jest stosowany w sposób nieuzasadniony i niekonsekwentny. Ta nierówność w rozłożeniu wątków i akcentów, w połączeniu z niewykorzystanym potencjałem zespołu aktorskiego, sprawiają, że ostatecznie z przedstawienia nie wyłania się ani interesujący portret psychologiczny tyrana, ani uniwersalna opowieść o obaleniu skorumpowanego systemu władzy. Rozczarowujący jest także sam finał – zbyt nagły i głośny, a poza tym kompletnie marnujący potencjał drzemiący w słynnej kwestii „Konia! Konia! Królestwo za konia!”.

Na osobną uwagę zasługuje kreacja aktorska Michała Opalińskiego jako Ryszarda III. W licznych adaptacjach filmowych i teatralnych zazwyczaj przedstawiono tę postać albo jako człowieka bezwzględnego i wyrachowanego, do szpiku złego (jak chociażby w wersji filmowej z 1995 r. z Ianem McKellenem, przywołującej estetykę rządów faszystowskich), albo jako niedocenianego i urażonego wyrzutka-geniusza, często nieatrakcyjnego fizycznie (jak np. w serialu „Hollow Crown” z Benedictem Cumberbatchem). Opaliński natomiast poszedł innym tropem – kreuje na scenie postać powściągliwą i niejednoznaczną w ocenie. Jego Ryszard to na poziomie ludzkim pełen kompleksów neurotyk, potrafiący jednak w mig przybrać rolę stratega i wojskowego wypełniającego krok po kroku sumiennie opracowany plan i nieulegającego emocjom. Ten wewnętrzny konflikt widać już w samej postawie ciała Opalińskiego, ale także w jego mikroekspresjach. Choć odrzucony przez dworską elitę i żywiący z tego powodu pewną urazę, wciąż stara się zachowywać tak, aby wpisać się w środowiskowe decorum – zmienia maski, aby zadowolić każdego, z kim się spotka. Jego nadrzędnym celem zdaje się zaprowadzenie porządku na rozchwianym dworze, a w swoim mniemaniu jest jedyną osobą do tego zdolną. Jest w spektaklu scena, w której ściąga on z siebie mundur i w samej bieliźnie kładzie się na grobie brata, księcia Clarence, którego wcześniej zlecił zamordować. Temu Ryszardowi nie można zarzucić bezduszności. W końcu popełnia jednak czyn niewybaczalny, jakim jest zabójstwo dwójki swoich nieletnich bratanków. Moment konfrontacji z ich matką, królową Elżbietą, to spektakularna potyczka aktorska pomiędzy Opalińskim a Kwietniewską, pełna emocjonalnych zwrotów akcji. Aż szkoda, że takich momentów w tej realizacji nie było więcej.

Po obejrzeniu „Ryszarda III” w reżyserii Pawła Świątka przed oczami zostaje przede wszystkim obraz równo ustawionych w rzędach nagrobków. Warstwa estetyczna przedstawienia jest jego zdecydowanie najmocniejszym elementem wobec braków i potknięć dramaturgicznych oraz nie w pełni wykorzystanego potencjału zebranego zespołu aktorskiego. Tym razem nie udało się tchnąć życia w tekst szekspirowski. Złożona opowieść o tyranie sprowadziła się do ciszy pustych nagrobków.

Teatr Polski w Podziemiu

Kategorie:


Cytat Dnia

„[…] Gabriela Muskała, której rola nie najmłodszej już niegdyś słynnej gwiazdy jest brawurowa, precyzyjna, porywająca, magnetyczna, olśniewająca, pełnokrwista, bezkompromisowa, kalejdoskopowa, koncertowa, po prostu – obłędna”

Rafał Turowski o „Słodkim ptaku młodości”, reż. Małgorzata Bogajewska; rafalturow.ski, 19.11.2026

Newsletter

Zamów newsletter z najciekawszymi informacjami ze świata teatru i najlepszymi tekstami portalu. Bądź na bieżąco! Newslettery dostają wyłącznie członkowie społeczności naszego portalu.

W związku z bezpłatną subskrypcją zgadzam się na otrzymywanie na podany adres email informacji handlowych. Usługa zostanie uruchomiona po kliknięciu w link aktywacyjny przesłany na podany adres email.
W każdej chwili możesz zrezygnować z otrzymywania newslettera i innych informacji.

Teatr dla Wszystkich © Copyright 2026
ISSN 3071-9453
Strona stworzona przez - LOKOINVEST.PL