Nagrobna cisza tyranii
O „Ryszardzie III” w reż. Pawła Świątka we wrocławskim Teatrze Polskim w Podziemiu pisze Aleksandra Wach.
fot. Natalia Kabanow
O „Ryszardzie III” w reż. Pawła Świątka we wrocławskim Teatrze Polskim w Podziemiu pisze Aleksandra Wach.
fot. Natalia Kabanow
„Ryszard III” to dramat bardzo wymagający pod względem inscenizacyjnym – to nie tylko najdłuższa część spośród kronik królewskich Williama Szekspira, lecz także kontynuacja i zwieńczenie wydarzeń opisanych w trzech wcześniejszych dramatach poświęconych Henrykowi VI.
W głównej mierze to uniwersalna opowieść o narodzinach i upadku tyranii, jednak opakowana w liczne konteksty historyczne, których pełne zrozumienie wymaga znajomości kronik królewskich lub chociażby przebiegu Wojny Dwóch Róż. Rolą reżysera i dramaturga powinno być więc przede wszystkim skrócenie i dostosowanie tekstu według klucza, który pozwoli zaprezentować autorską interpretację tej opowieści w sposób angażujący dla widzów, niezależnie od ich poziomu znajomości materiału źródłowego.
Niestety, w spektaklu w reżyserii Pawła Świątka brakuje konsekwencji w wyborze inscenizowanych fragmentów, a całość, pomimo ciekawych wyborów estetycznych i świetnej kreacji aktorskiej Michała Opalińskiego w roli Ryszarda, grzęźnie w mieliznach szekspirowskiej frazy.
Początek przedstawienia jest bardzo obiecujący. Scenografię Marcina Chlandy stanowią poustawiane w równych rzędach nagrobki, dla których płyty napisowe zastąpiono lustrami – jest to przemawiająca do wyobraźni zapowiedź krwawych intryg Ryszarda. Wraz z rozwojem akcji lustra zapełnią się nazwiskami ofiar zapisywanymi krwistoczerwoną szminką. Aktorzy są obecni w tej przestrzeni niemal przez cały czas – jeśli akurat nie występują w danej scenie, to spacerują w tle, odpoczywają na rozkładanych krzesłach filmowych, wchodzą z sobą w interakcje. Ciekawe są także kostiumy autorstwa Grzegorza Więckowskiego łączące w sobie współczesną estetykę z przemyślanymi akcentami nawiązującymi do epoki elżbietańskiej (kryzy, koronki, bufiaste rękawy itp.). Stroje podkreślają status społeczny postaci i zawierają elementy symboliczne – Ryszard (Michał Opaliński) ubrany jest w mundur wojskowy, a na dłoniach ma czerwone, skórzane rękawiczki (symbol zbrodni, których dokona); królowa Elżbieta (Agnieszka Kwietniewska) dzierży na głowie gigantyczny kapelusz utkany ze złotych nici spływających woalem aż ku podłodze, co przypomina królewską koronę; z kolei lord Hastings ma wyszytą diamentami drobną koronę na wojskowym berecie jako symbol jego lojalności. W tylnym rogu sceny, odwrócony tyłem do publiczności i wpatrujący się w swoje odbicie w jednym z lustrzanych nagrobków siedzi na krześle nagi król Edward IV (Dariusz Maj) – obraz bezsilności i nadchodzącego końca jego panowania. Jedna z postaci jest trudna do zidentyfikowania – trzymająca się z tyłu, ubrana w kurtkę skórzaną i bluzę, której kaptur zakrywa twarz, obserwująca przebieg wydarzeń z dość ironiczną postawą. Gdy w finałowej scenie dochodzi do ujawnienia jej tożsamości jako hrabiego Richmond (w tej roli Katarzyna Wuczko), sprawcy klęski Ryszarda III w bitwie pod Bosworth, odkryte zostają także anarchistyczne tatuaże na wygolonej głowie oraz napis „Furia” na czole. W ten sposób finałowa konfrontacja stwarza nowe konteksty interpretacyjne, w których do obalenia tyrana dochodzi poza intrygami sukcesyjnego systemu władzy, który sam wyzyskiwał, a do głosu dochodzi młodsze pokolenie.
Główne problemy spektaklu Świątka nie wynikają z interpretacji reżyserskiej, ale z budowy dramaturgicznej. W wyborze inscenizowanych fragmentów tekstu Szekspira reżyser stoi w rozkroku pomiędzy scenami istotnymi dla rozwoju psychologii postaci Ryszarda a scenami dworskimi, mającymi ukazać skorumpowane środowisko dworu Edwarda IV. O ile te pierwsze wypadają bardzo dobrze i pozwalają wykazać się aktorsko części obsady (błyszczy przede wszystkim Michał Opaliński w roli tytułowej, ale także Agnieszka Kwietniewska jako królowa Elżbieta w konfrontacji z Ryszardem po zamordowaniu jej dzieci i Janka Woźnicka jako lady Anna w scenie zaręczyn), to te drugie wytracają zbudowane tempo i przytłaczają ilością wygłaszanego tekstu przy równoczesnym minimalnym wykorzystaniu środków aktorskich, które mogłyby odciążyć szekspirowską frazę.
Kwestie wygłaszane są w statycznych pozach, aktorzy posługują się dość monotonną intonacją, a interakcje z innymi postaciami ograniczone są do minimum. Można to oczywiście potraktować jako sygnał o zblazowaniu środowiska dworskiego, które nie zareagowało w czas na zagrożenie ze strony Ryszarda, jednak dla widzów sceny te dość szybko mogą stać się nużące. Ponadto przy braku znajomości dramatu łatwo można się pogubić w funkcjach pełnionych przez postaci drugoplanowe, zwłaszcza że często jeden aktor gra kilka postaci, przez co też ich śmierć wywiera o wiele mniejsze wrażenie. Niezrozumiałe są również próby przełamywania czwartej ściany czy wprowadzania kontekstów metateatralnych. Jest to co prawda częsty zabieg przy adaptacjach „Ryszarda III”, ale u Świątka jest stosowany w sposób nieuzasadniony i niekonsekwentny. Ta nierówność w rozłożeniu wątków i akcentów, w połączeniu z niewykorzystanym potencjałem zespołu aktorskiego, sprawiają, że ostatecznie z przedstawienia nie wyłania się ani interesujący portret psychologiczny tyrana, ani uniwersalna opowieść o obaleniu skorumpowanego systemu władzy. Rozczarowujący jest także sam finał – zbyt nagły i głośny, a poza tym kompletnie marnujący potencjał drzemiący w słynnej kwestii „Konia! Konia! Królestwo za konia!”.
Na osobną uwagę zasługuje kreacja aktorska Michała Opalińskiego jako Ryszarda III. W licznych adaptacjach filmowych i teatralnych zazwyczaj przedstawiono tę postać albo jako człowieka bezwzględnego i wyrachowanego, do szpiku złego (jak chociażby w wersji filmowej z 1995 r. z Ianem McKellenem, przywołującej estetykę rządów faszystowskich), albo jako niedocenianego i urażonego wyrzutka-geniusza, często nieatrakcyjnego fizycznie (jak np. w serialu „Hollow Crown” z Benedictem Cumberbatchem). Opaliński natomiast poszedł innym tropem – kreuje na scenie postać powściągliwą i niejednoznaczną w ocenie. Jego Ryszard to na poziomie ludzkim pełen kompleksów neurotyk, potrafiący jednak w mig przybrać rolę stratega i wojskowego wypełniającego krok po kroku sumiennie opracowany plan i nieulegającego emocjom. Ten wewnętrzny konflikt widać już w samej postawie ciała Opalińskiego, ale także w jego mikroekspresjach. Choć odrzucony przez dworską elitę i żywiący z tego powodu pewną urazę, wciąż stara się zachowywać tak, aby wpisać się w środowiskowe decorum – zmienia maski, aby zadowolić każdego, z kim się spotka. Jego nadrzędnym celem zdaje się zaprowadzenie porządku na rozchwianym dworze, a w swoim mniemaniu jest jedyną osobą do tego zdolną. Jest w spektaklu scena, w której ściąga on z siebie mundur i w samej bieliźnie kładzie się na grobie brata, księcia Clarence, którego wcześniej zlecił zamordować. Temu Ryszardowi nie można zarzucić bezduszności. W końcu popełnia jednak czyn niewybaczalny, jakim jest zabójstwo dwójki swoich nieletnich bratanków. Moment konfrontacji z ich matką, królową Elżbietą, to spektakularna potyczka aktorska pomiędzy Opalińskim a Kwietniewską, pełna emocjonalnych zwrotów akcji. Aż szkoda, że takich momentów w tej realizacji nie było więcej.
Po obejrzeniu „Ryszarda III” w reżyserii Pawła Świątka przed oczami zostaje przede wszystkim obraz równo ustawionych w rzędach nagrobków. Warstwa estetyczna przedstawienia jest jego zdecydowanie najmocniejszym elementem wobec braków i potknięć dramaturgicznych oraz nie w pełni wykorzystanego potencjału zebranego zespołu aktorskiego. Tym razem nie udało się tchnąć życia w tekst szekspirowski. Złożona opowieść o tyranie sprowadziła się do ciszy pustych nagrobków.
„[…] Gabriela Muskała, której rola nie najmłodszej już niegdyś słynnej gwiazdy jest brawurowa, precyzyjna, porywająca, magnetyczna, olśniewająca, pełnokrwista, bezkompromisowa, kalejdoskopowa, koncertowa, po prostu – obłędna”
Używamy plików cookie, aby poprawić jakość przeglądania, wyświetlać reklamy lub treści dostosowane do indywidualnych potrzeb użytkowników oraz analizować ruch na stronie. Polityka Prywatności
Niezbędne pliki cookie przyczyniają się do użyteczności strony.
Umożliwiają stronie zapamiętanie informacji zmieniających wygląd.
Pomagają zrozumieć, jak użytkownicy zachowują się na stronie.
Stosowane w celu śledzenia użytkowników i wyświetlania reklam.