O „Romantyczności. Zgliszczach” w reżyserii i wykonaniu Ksawerego Szlenkiera w Teatrze Klasyki Polskiej pisze Zuzanna Liszewska.
fot. Teatr Klasyki Polskiej
W tym monodramie najmocniej wybrzmiewa katastrofizm. Mniej niż erotyzm, miłość do życia czy metafizyczne poszukiwania, choć słychać je choćby w ostatnim wierszu wykorzystanym w przedstawieniu – „Balladzie o trzech królach”. Poetycka opowieść Szlenkiera jest wołaniem o to, by „nie strzelać z brylantów” i by istniało dla wszystkich prawo do przeżycia beztroskiej i niewinnej młodości. Jest wołaniem o pokój, którego wciąż przecież nie ma, o ocalenie miliona skazanych istnień.
Aktor tworzy poetycki spektakl w konwencji teatru rapsodycznego: jest krzesło, pusta przestrzeń i on, ubrany na czarno. On i słowo poetyckie, często mówione szeptem, w pełnym skupieniu, udzielającym się publiczności.
Kreślony, a może raczej szeptany, intymny portret poety wzrusza, jest osobisty, a jednak niepełny. Zastanawia wybór takich, a nie innych wierszy, m.in. „Ars Poetica”, „Pieśń o szczęściu”, „Biała magia”, „Erotyk”, „Noc”, „Ten czas”, „Warszawa”, „Pokolenie”, „Dni nienawiści”. Dlaczego Szlenkier nie zdecydował się np. na „Niebo złote ci otworzę”? W kontekście biografii poety to przecież wiersz szalenie ważny.
Jeśli chodzi o pozostałe wiersze wybrane przez Szlenkiera, najmocniej, najbardziej przejmująco wybrzmiewały te mówione w ciszy. Często istniała pokusa zamknięcia oczu i słuchania, a jednak nie do końca o to przecież chodzi w teatrze. Być może, by stworzyć pełnokrwistą teatralną opowieść o Baczyńskim, trzeba by użyć jeszcze więcej poezji? I być może zestawić ją z innymi utworami z tamtych czasów, albo z powojennymi, np. Tadeusza Różewicza? Bez łkania na żywo wiolonczeli i bez wizualizacji – pożóg, ptaków zrywających się do lotu, portretów Barbary…
Zginęła gdzieś młodzieńcza energia, wściekłość na okupacyjny koszmar, niezgoda, bunt, który kazał świadomemu swoich zdolności poecie i ludziom z jego pokolenia chwycić za broń, postawić wszystko na jedną kartę. Szlenkier jakby koncentrował się na melancholii, utracie, złamaniu przez wojenny koszmar. Nie pokazał różnych kolorów, sprzeczności, dysonansów szarpiących Kolumbami, nadał całej opowieści jeden czarny, molowy ton, pełen rezygnacji, rozpaczy.
Ciekawą koincydencją łączącą aktora z Baczyńskim, jest to, że jego dziadek, Karol Szlenkier, chodził z poetą do jednej klasy w liceum Batorego. Pisali razem maturę. Karol przeżył powstanie, mimo że doświadczył jego wszelkich potworności, przechodził z Mokotowa do Śródmieścia kanałami. A jednak jest dla reżysera i aktora dowodem, że romantyczność zwyciężyła – po wojnie założył rodzinę, wiódł szczęśliwe życie. To potęguje intymny, osobisty wymiar opowieści.
Ksawery Szlenkier wiele wierszy recytuje, stojąc tyłem do publiczności. Przygarbiony i przybity wojenną grozą, którą pogłębiają wizualizacje i żałobna muzyka. Gardłowy śpiew alikwotowy, jak spod ziemi, niczym tren nagrany z offu, w wykonaniu Barta Pałygi podkreśla pogrzebowy, apokaliptyczny nastrój. Tego „Amor omnia vincit” wydaje się brakować. Dominuje horror wojennych dni.
Kiedy myślę o poezji Baczyńskiego, zawsze słyszę w głowie pieśni Ewy Demarczyk, jej płytę „Wiersze wojenne”, wydaną w czasach jakże niesprzyjających patriotycznej tematyce. Czy dziś da się Baczyńskiego opowiedzieć inaczej, po swojemu? Z pewnością przedstawienie „Romantyczność. Zgliszcza” jest taką próbą. Na widowni auli ASP wielu młodych ludzi, w wieku licealnym, wzruszonych. Zatem słowa o apokalipsie, „przemierzaniu najwstydliwszych z ludzkich dróg” – nawet jeśli ich strumień krwi i łez zlewa się chwilami w monotonny jęk – wciąż działają.
Pierwsze słowo w wierszu „Romantyczność”, najwybitniejszego ucznia liceum Batorego, to zgliszcza. Czy ze zgliszcz można odbudować romantyczność, czy można odbudować życie i dobro?
