Spektakl będzie można zobaczyć również 13 listopada o godz. 18.30.
fot. Karolina Jóźwiak
W związku z dużym zainteresowaniem warszawską premierą „Procesu Eligiusza Niewiadomskiego” w reżyserii Bartosza Szydłowskiego Teatr Powszechny im. Zygmunta Hübnera uruchomił dodatkowy termin przedstawienia. Premiera odbędzie się 11 listopada, w Narodowe Święto Niepodległości. Wybór tej daty jest świadomą decyzją twórców, którzy poprzez historię zabójstwa pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej, Gabriela Narutowicza, chcą podjąć dyskusję o patriotyzmie, nacjonalizmie, przemocy politycznej i odpowiedzialności za język debaty publicznej.
Warszawska premiera „Procesu Eligiusza Niewiadomskiego” odbędzie się 11 listopada o godz. 19.30 na Dużej Scenie Teatru Powszechnego. Kolejny pokaz zaplanowano na 12 listopada, również o godz. 19.30. Zainteresowanie przedstawieniem skłoniło teatr do wyznaczenia dodatkowego terminu na 13 listopada o godz. 18.30.
Przedstawienie Bartosza Szydłowskiego powraca do jednego z najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii odrodzonej Polski. 16 grudnia 1922 roku w warszawskiej Zachęcie malarz i krytyk sztuki Eligiusz Niewiadomski oddał trzy strzały do Gabriela Narutowicza. Pierwszy prezydent II Rzeczypospolitej zginął zaledwie kilka dni po wyborze na najwyższy urząd w państwie.
Zbrodnię poprzedziła gwałtowna kampania polityczna i prasowa wymierzona w Narutowicza. Jego przeciwnicy kwestionowali prawo do sprawowania urzędu przez prezydenta wybranego między innymi głosami przedstawicieli mniejszości narodowych. Na ulicach Warszawy dochodziło do demonstracji i starć. Polityczna nienawiść, podsycana przez część ówczesnej prasy, doprowadziła do atmosfery, w której zabójca mógł przedstawiać swoją zbrodnię jako czyn patriotyczny.
Data warszawskiej premiery ma wymiar historyczny i polityczny. 11 listopada Polska obchodzi Narodowe Święto Niepodległości, upamiętniające odzyskanie państwowości w 1918 roku. To dzień oficjalnych uroczystości państwowych, wydarzeń patriotycznych i manifestacji, w tym organizowanego w Warszawie Marszu Niepodległości.
Właśnie tego dnia Teatr Powszechny zaprasza publiczność do przyjrzenia się wydarzeniom, które rozegrały się zaledwie cztery lata po odzyskaniu niepodległości. Historia Niewiadomskiego przypomina, jak szybko polityczne spory o kształt państwa mogą przerodzić się w kwestionowanie prawa przeciwników do uczestnictwa we wspólnocie narodowej.
Zabójca Narutowicza przekonywał podczas procesu, że działał w obronie polskości. W jego rozumieniu patriotyzm usprawiedliwiał przemoc wobec demokratycznie wybranego prezydenta. Spektakl stawia więc pytania o granice patriotyzmu, odpowiedzialność za radykalizację życia publicznego oraz mechanizmy, dzięki którym polityczny fanatyzm znajduje społeczne przyzwolenie.
Bartosz Szydłowski podkreśla, że Warszawa jest dla tej historii miejscem szczególnym.
„Pokaz spektaklu w Warszawie nabiera szczególnego znaczenia. To właśnie tutaj przeciwnicy Gabriela Narutowicza wyszli na ulice”.
Reżyser przypomina również o późniejszych próbach przedstawiania Niewiadomskiego jako bohatera narodowego. Jego zdaniem teatralny powrót do wydarzeń z 1922 roku powinien stać się okazją do publicznej rozmowy o współczesnych przejawach nacjonalizmu, radykalizacji politycznej i przemocy.
Scenariusz przedstawienia powstał na podstawie dokumentu sądowego „Proces Eligjusza Niewiadomskiego. O zamach na życie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Gabryela Narutowicza w dniu 16 grudnia 1922 r. Odbyty w Sądzie Okręgowym w Warszawie dnia 30 grudnia 1922 roku”, opracowanego przez Stanisława Kijeńskiego i opublikowanego w 1923 roku.
Adaptację przygotował krytyk teatralny Łukasz Drewniak.
Niewiadomski stanął przed sądem 30 grudnia 1922 roku. Podczas rozprawy przyznał się do zabójstwa, a swoje działanie uzasadniał przekonaniami politycznymi. Został skazany na karę śmierci, którą wykonano 31 stycznia 1923 roku na terenie Cytadeli Warszawskiej.
Twórcy przedstawienia rekonstruują zarówno przebieg procesu, jak i atmosferę polityczną, w której doszło do zamachu. Interesuje ich sposób, w jaki język publicznej debaty wpływa na postawy społeczne, a polityczne przekonania mogą prowadzić do usprawiedliwiania przemocy.
Istotnym tematem spektaklu jest również rola mediów. Proces Niewiadomskiego był szeroko komentowany w prasie, a sam zamachowiec stał się dla części opinii publicznej postacią otoczoną szczególnym kultem.
Szydłowski zwraca uwagę, że proces toczył się równolegle w sądzie i na łamach gazet. Przedstawienie ma pokazać, jak media uczestniczą w kształtowaniu zbiorowych emocji, kreowaniu bohaterów oraz utrwalaniu społecznych podziałów.
Warszawska realizacja wykorzystuje przestrzenie Małej i Dużej Sceny Teatru Powszechnego. Na Małej Scenie rozgrywana będzie rekonstrukcja procesu sądowego. Publiczność zgromadzona na Dużej Scenie zobaczy transmisję wydarzeń na żywo.
W finale aktorzy i widzowie spotkają się na Dużej Scenie.
Takie rozwiązanie inscenizacyjne pozwala przyjrzeć się mechanizmowi przekształcania rzeczywistego wydarzenia w medialny spektakl. Publiczność obserwuje proces z dwóch perspektyw: bezpośredniego uczestnictwa w rozprawie oraz odbioru obrazu przekazywanego za pośrednictwem kamer.
W przedstawieniu wykorzystano również materiały wideo z udziałem Andrzeja Seweryna, który wykonuje wiersz Juliana Tuwima „Pogrzeb prezydenta Narutowicza”.
Utwór Tuwima, napisany po zabójstwie prezydenta, stanowi przejmujące świadectwo atmosfery politycznej nienawiści towarzyszącej wydarzeniom grudnia 1922 roku.
„Proces Eligiusza Niewiadomskiego” miał swoją premierę 11 listopada 2025 roku w krakowskim Teatrze Łaźnia Nowa. Warszawska realizacja jest zmienioną wersją tamtego przedstawienia, przygotowaną z udziałem aktorów Teatru Powszechnego oraz artystów występujących gościnnie.
Wybór Warszawy ma szczególne uzasadnienie historyczne. To tutaj rozegrały się wydarzenia prowadzące do zabójstwa Narutowicza, tutaj odbył się proces Niewiadomskiego i wykonano na nim wyrok śmierci.
Przeniesienie przedstawienia do stolicy pozwala powrócić do historii, która przez ponad sto lat pozostaje jednym z najważniejszych przykładów tragicznych konsekwencji politycznej radykalizacji w Polsce.
Premierze 11 listopada towarzyszyć będzie debata poświęcona zagrożeniom dla demokracji i swobód obywatelskich. Spotkanie rozpocznie się o godz. 18.00, przed przedstawieniem.
Rozmowa zatytułowana „Jak faszyzm nadchodzi? Jak bronić demokracji i swobód obywatelskich w czasach autorytarnej fali?” dotyczyć będzie współczesnego prawicowego ekstremizmu, populizmu, ksenofobii oraz wykorzystywania nastrojów antyimigranckich do mobilizacji politycznej.
Uczestnicy podejmą również temat odpowiedzialności polityków, mediów i instytucji kultury za przeciwdziałanie normalizacji przemocy w życiu publicznym. Historycznym odniesieniem będą wydarzenia prowadzące do zabójstwa Narutowicza oraz rozwój ruchów autorytarnych w Europie w pierwszej połowie XX wieku.
W debacie udział wezmą:
prof. Andrzej Leder, filozof, profesor Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk;
prof. Adam Leszczyński, historyk, socjolog i dyrektor Instytutu Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza;
dr Przemysław Witkowski, politolog, badacz ekstremizmów politycznych i zastępca dyrektora Instytutu Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza.
Spotkanie poprowadzi dziennikarka Paulina Januszewska.
Wstęp na debatę przysługuje osobom posiadającym bilety na premierowy pokaz przedstawienia.
W warszawskiej realizacji „Procesu Eligiusza Niewiadomskiego” występują aktorzy Teatru Powszechnego: Grzegorz Artman, Anna Ilczuk, Michał Czachor, Grzegorz Falkowski, Andrzej Kłak, Tomasz Kocuj, Mateusz Łasowski, Oskar Stoczyński i Kazimierz Wysota.
Gościnnie wystąpią Adam Ferency, Małgorzata Lipczyńska, Andrzej Szeremeta i Krzysztof Zarzecki, który wciela się w Eligiusza Niewiadomskiego. W materiałach wideo pojawi się Andrzej Seweryn.
W przedstawieniu uczestniczą również epizodyści: Kamila Biedrzycka, Natalia Chabior, Witold Fietkiewicz, Beata Fijałek, Piotr Fijałek, Dobrochna Kliczewska, Aleksandra Konieczna, Bartosz Kozioł, Rafał Kozłowski, Krystyna Kubacka-Góral, Tomasz Łukaszek, Magdalena MacDonald, Piotr Maj, Sandra Milošević, Hanka Napora, Witold Rutkowski, Leszek Sobolewski, Kinga Staszewska, Daria Stawrowska i Renata Szkup.
W spektaklu biorą ponadto udział śpiewaczki i śpiewacy Chóru Politechniki Warszawskiej.
Realizatorzy:
Reżyseria: Bartosz Szydłowski
Adaptacja: Łukasz Drewniak
Scenografia i kostiumy: Jerzy Basiura
Asystentka scenografa i kostiumografa: Julia Nowak
Reżyseria światła: Paweł Labe
Muzyka: Dominik Strycharski
Reżyseria obrazu: Peter Fick
Asystent reżysera obrazu: Paweł Palide
Ruch sceniczny: Marta Wołowiec
Inspicjentka: Julia Różańska
Patronat nad spektaklem objęły Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza oraz Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki.
Teatr Powszechny zaprasza na trzy listopadowe pokazy „Procesu Eligiusza Niewiadomskiego”:
11 listopada 2026, godz. 19.30 – premiera warszawska
12 listopada 2026, godz. 19.30 – drugi pokaz
13 listopada 2026, godz. 18.30 – dodatkowy spektakl uruchomiony w związku z dużym zainteresowaniem publiczności.
Przedstawienie trwa około dwóch godzin.
Szczegółowe informacje oraz bilety dostępne są na stronie Teatru Powszechnego.
