Jak łatwo zostać czarownicą

Znakomita gra świateł Klaudyny Schubert w połączeniu ze scenografią i z kostiumami Anny Oramus tworzy spójną, niepokojącą przestrzeń. Oglądamy piękne, wieloznaczne obrazy utrzymane w ezoterycznym klimacie, który potęguje mroczna, transowa muzyka Nikodema Dybińskiego. Wizualna strona spektaklu współtworzy świat, w którym granica między tym, co racjonalne, a tym, co budzi lęk, jest nieostra. Obrotowa konstrukcja, światło i cień budują surową rzeczywistość, w której dzieją się rzeczy nieludzkie.

Światło nieustannie włącza widzów w to, co dzieje się na scenie. Pada prosto w oczy, nie pozwalając wygodnie ukryć się w ciemności. Zmusza do bycia świadkiem mrocznego przedstawienia. Aktorzy również wskazują palcami na winowajców z widowni. W ten sposób reżyseria nie tylko wydobywa grozę samego oskarżenia, lecz także podważa bezpieczną pozycję obserwatora. Zbiorowa przemoc nie jest przecież wyłącznie historią tych, którzy oskarżają i zostają oskarżeni, ale i tych, którzy patrzą, milczą i pozwalają, by mechanizm działał dalej.

Ruch sceniczny, za który odpowiada Anna Obszańska, opiera się przede wszystkim na momentach tańca kobiet. Przypomina on trans połączony z erotycznym uniesieniem — przywodzi na myśl bachantki, istoty wymykające się spod kontroli racjonalnego, uporządkowanego świata. Jest poszarpany, intensywny, skrajnie cielesny. W bohaterach dramatu wywołuje zgorszenie, strach i podejrzliwość. To, czego nie potrafią zrozumieć ani podporządkować znanym sobie regułom, staje się potencjalnym dowodem winy.

Tym tańcem może być wszystko. Wiedźmą można zostać na tysiące sposobów i w każdych czasach: w XVII-wiecznym Salem, w maccartystowskiej rzeczywistości politycznej, w której Arthur Miller pisał tę sztukę, ale także dzisiaj. Zmieniają się okoliczności i język oskarżeń, lecz działanie opresji pozostaje takie samo.

Wiedźmą może zostać ktoś, kto za dużo wie, kto dostrzega więcej, niż powinien, kto nie chce się podporządkować. Sąsiad, który żyje inaczej. Kobieta, której niezależność, cielesność lub sposób myślenia nie mieszczą się w granicach wyznaczonych przez ogół. Czarownica jest figurą, za pomocą której społeczeństwo nazywa to, czego się boi i nad czym chce odzyskać kontrolę. Pozwala nadać odmienności twarz wroga, a następnie usprawiedliwić przemoc w imię obrony status quo.

Wiedźmą może stać się każdy, kto pragnie pozostać sobą, a mimo to zachować prawo do bycia częścią wspólnoty. Do uruchomienia tego procesu nie potrzeba ani magii, ani nadzwyczajnych okoliczności. Wystarczy grupa, która uzna, że czyjaś inność zagraża jej stabilności. I ktoś, kto pierwszy odważy się nazwać tę inność złem.

Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana