Przypowieść o maskach

Fabularnie w spektaklu, jak w książce, podążamy za Izmaelem – nowicjuszem na morzu, który po bankructwie ojca podejmował się wielu zawodów, nie znajdując dla siebie miejsca w świecie. To jakże współczesne rozczarowanie pokoleń, którym wmawiano, że ciężka praca przyniesie sukces i zaspokojenie. Odtwarzający tę rolę Jakub Badurka w sposób bardzo przykuwający uwagę rozgrywa ją półcieniami – optymizm neofity zestawia z okazjonalnymi nawrotami smutku i narastającym w miarę upływu czasu poczuciem fatum. A jednak jako jedyny z bohaterów, podobnie jak swój biblijny odpowiednik, mimo przekleństwa urodzenia otrzymuje szansę na życie i historię.

To przez oczy Izmaela patrzymy również na Ahaba. Symbol przywódcy absolutnego, demagoga, który swoją osobliwą obsesją zaraża załogę, błyskając jej złotą monetą jako symbolem bogactwa. Rafał Ostrowski w tej roli także uwodzi widzów. W pierwszym akcie można odnieść wrażenie, jakby to sam musicalowy Wokulski z rozdartej sosny Judyma wyciosał statek, na którym w większości dopełni się los jego załogi.

W drugiej części realizacji aktor zdejmuje jednak maskę charyzmatycznego pół romantyka, pół pozytywisty, pokazując – aż nadto przekonywająco – obraz tyrana pozbawionego empatii, nawet w obliczu tragedii dawnego przyjaciela. I w tej postaci Biblia boleśnie miesza się ze współczesnością: gdy patrzymy na przywódcę, który pod pozorem dążenia do dostatku swoich ludzi zmierza jedynie do zaspokojenia własnych potrzeb, nie bojąc się korzystać z mistycznej duchowości, by osiągnąć partykularny cel, i okazując pozorną litość wyłącznie słabszym. Analogie do dzisiejszej polityki światowej są tu wręcz bolesne. Jakbyśmy wszyscy od jakiegoś czasu byli załogantami Pequoda.

Czy Kościelniak daje nam zatem receptę, jak się ochronić przed losem marynarzy? Nie receptę, ale trumnę…
Ostatecznie tylko Izmael wychodzi z przypisanej mu archetypicznej roli protagonisty poprawnego politycznie, melancholika, który wiedząc, że świat nie ma dla niego propozycji, pogrąży się w marazmie, ucznia, który za swoim mistrzem podąży do jądra ciemności. Wyratuje go trumna stworzona przez Queequega (brawurowy Paweł Muranowski) – postać z innego kręgu kulturowego, mitycznego łowcę głów, którego główny bohater nie odrzuca z powodu jego odmienności.

Wyratuje nas wrażliwość pozwalająca rozpaczać nad losem zabitego czarnego wieloryba w piosence otwierającej drugi akt. Powracające jak mantra zdanie ze wszystkich źródeł historycznych i literackich: „zło dobrem zwyciężaj”, ale i zdjęcie gombrowiczowskich masek.

Bo inscenizacja Kościelniaka to również opowieść o maskach. Kapitan Ahab w „Moby Dicku” widzi maskę, za którą czai się zło do pokonania. Sam jednak przybiera maskę wrażliwego przywódcy. Izmael jest wspomnianym uczniem, Pip – uciśnionym, Starbuck (kolejna świetna rola Tomasza Gregora) – prawym, lecz pozbawionym mocy sprawczej krytykiem, a Stubb – błaznem wycofującym się przed konfrontacją. Krzysztof Wojciechowski w scenach komediowych buduje tu czarującą karykaturę Popeye’a.

Ta realizacja urzeka też muzyką Mariusza Obijalskiego. Motyw przewodni śpiewany przez Izmaela – „Wystrzegaj się legendy białego kaszalota” – wybucha pełnym blaskiem w finale opowieści i wciąż brzmi w mojej głowie, kiedy piszę te słowa.

Teatr Muzyczny im. Danuty Baduszkowej