Gdy fikcja budzi demony

Opowiadania Olgi Tokarczuk są sporym wyzwaniem dla scenarzysty i reżysera, ale w rękach wprawnych realizatorów mogą stać się materiałem inspirującym, wdzięcznym. „Może właśnie na tym polega rola artystów – dać przedsmak tego, co mogłoby istnieć, i w ten sposób sprawić, że mogłoby ono stać się wyobrażonym. A to, co wyobrażone, jest pierwszym stadium istnienia” – pisała w eseju „Czuły Narrator” nasza znamienita noblistka. 

W obu opowiadaniach, „Otwórz oczy, już nie żyjesz” i „Próba generalna”, którym przygląda się Igor Gorzkowski, już sama narracja urzeka sugestywnością i obrazowością. Jako znawca, uważny obserwator i doświadczony reżyser, który od zawsze tworzy teatr kameralny, wysmakowany, tym razem równie mocno angażuje widza – emocjonalnie i zmysłowo, wykorzystując wszelkie smaczki czytelne dla wielbicieli teorii literatury i nie tylko. Gorzkowski potrafi znaleźć nić łączącą dwa utwory, pod każdym względem bardzo odmienne, choć tylko pozornie. Co je łączy? O tym opowiada sama realizacja – odrealniona, oniryczna, a jednak mocno tkwiąca w naszej, jakże niepewnej rzeczywistości.

Spektakl składa się z dwóch części. Pierwsza to kryminał-matrioszka, w którym nakładanie się planów zdarzeń, motyw przenikania fikcji do rzeczywistości oraz jedna historia usytuowana w obrębie drugiej stanowią zasadniczą, interesującą oś dramaturgii. Perypetie Ulriki, słynnej pisarki kryminałów, i innych pisarzy z powieści czytanej przez bohaterkę zaczynają żyć własnym życiem. Z czasem, gdy C (Czytelniczka) coraz częściej ucieka od rzeczywistości, wybierając „literacką ułudę”, granice między dwiema płaszczyznami zacierają się, a skutek jest zaskakujący. Natomiast akcja króciutkiej drugiej części toczy się kilka godzin po „jakiejś”, bliżej nieokreślonej katastrofie i skupia się na relacjach pomiędzy ludźmi mieszkającymi pod jednym dachem, ale skutecznie uciekającymi od siebie. Sytuacja lockdownu (poznana przez nas wszystkich dużo później), uwięzienia w jednym mieszkaniu, zmusza bohaterów do konfrontacji i bolesnej rozmowy. Opowiadanie Tokarczuk z 2001 roku po Covidzie nabrało aktualności i zdaje się jeszcze bardziej złowieszcze. Z wprawą i pomysłowością wykorzystuje to reżyser. Natomiast autor adaptacji, Irek Grin, w „Próbie generalnej” zmienia parę heteroseksualną na dwóch mężczyzn. Moim zdaniem tym zabiegiem (nadal modnym?) zmniejsza czytelność narracji i utrudnia nieco odczytanie przesłania całości.