Na Zamku w Łańcucie podpisano list intencyjny powołujący do życia „Dolinę Sarmacką”.
fot. Sebastian Stankiewicz
To nowa inicjatywa sześciu muzeów z Województwa Podkarpackiego, które zdecydowały się na długofalową współpracę wokół dziedzictwa kulturowego I Rzeczypospolitej. Projekt ma charakter sieciowy i obejmuje wspólne działania w obszarze badań naukowych, edukacji, wystawiennictwa, publikacji oraz promocji.
Sygnatariuszami porozumienia są: Muzeum – Zamek w Łańcucie, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Muzeum Historyczne w Sanoku, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, Muzeum w Jarosławiu Kamienica Orsettich oraz Muzeum w Przeworsku. Zespół Pałacowo-Parkowy. Współpraca tych instytucji ma pozwolić na zbudowanie spójnej narracji o państwie wielu kultur, tradycji i porządków społecznych, których ślady zachowały się na terenie dzisiejszego Podkarpacia.
Podczas inauguracji marszałek województwa Władysław Ortyl podkreślał, że inicjatywa ma ambicję wykraczającą poza standardową promocję zabytków:
„Na kulturalnej mapie dziedzictwa naszego regionu powstaje nowa, niezwykle ważna marka. Klaster ‘Dolina Sarmacka’ to inicjatywa o charakterze sieciowym, której głównym zadaniem jest stworzenie wspólnej, spójnej opowieści o I Rzeczypospolitej. Chcemy przypomnieć historię arystokracji, magnaterii oraz mieszczaństwa, bo to właśnie na terenach dzisiejszego Podkarpacia działo się wiele z tych kluczowych dla Polski wydarzeń”.
Założeniem „Dolinie Sarmackiej” jest podział narracji pomiędzy instytucje w taki sposób, by każda z nich odpowiadała za inny fragment obrazu dawnej Rzeczypospolitej. Rezydencje magnackie mają opowiadać o świecie elit i polityki, miasta – o kulturze mieszczańskiej, handlu i rzemiośle, a instytucje w Sanoku i Przemyślu – o administracji, Kościele, wojnie oraz codziennym życiu mieszkańców regionu.
W zapowiedziach programowych pojawiają się m.in. wspólne konferencje naukowe, wystawy czasowe, publikacje oraz projekty edukacyjne skierowane do dzieci i młodzieży. Już w pierwszym roku funkcjonowania klastra poszczególne muzea planują działania poświęcone m.in. najazdom tatarskim, wydarzeniom „potopu” szwedzkiego, historii miast Podkarpacia oraz etosowi wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej.
Jednym z elementów dziedzictwa Zamku w Łańcucie, który wpisuje się w tę szeroką opowieść o kulturze I Rzeczypospolitej, jest Sala Teatralna – prywatny teatr rezydencjonalny funkcjonujący od końca XVIII wieku. Nie była to instytucja publiczna, lecz przestrzeń przeznaczona dla właścicieli zamku i ich gości. Teatr stanowił część życia kulturalnego rezydencji, obok koncertów, bali i salonowych spotkań.
Pierwsze wzmianki o teatrze pojawiają się w latach 90. XVIII wieku, a jego rozwój wiąże się z działalnością Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej. W 1792 roku odbyła się tu prapremiera „Parad” Jan Potocki, napisanych specjalnie z myślą o łańcuckiej scenie. Repertuar opierał się głównie na komediach i dramatach francuskich, a w przedstawieniach uczestniczyli domownicy oraz zaproszeni goście.
Sala była wielokrotnie przebudowywana, m.in. według projektów Chrystian Piotr Aigner, a na początku XX wieku przez wiedeńską pracownię Fellner i Helmer, wyspecjalizowaną w architekturze teatralnej. Zachowany do dziś układ wnętrza – z amfiteatralną widownią, sceną, kanałem orkiestrowym i zapleczem technicznym – czyni z łańcuckiego teatru jeden z dwóch istniejących w Polsce teatrów pałacowych.
Obecność takiej przestrzeni w obrębie rezydencji przypomina, że teatr był w XVIII i XIX wieku stałym elementem kultury elit Rzeczypospolitej, funkcjonującym poza instytucjonalnym obiegiem miejskim, ale na wysokim poziomie artystycznym i organizacyjnym.
W wypowiedziach marszałka Władysława Ortyla pojawił się jeszcze jeden wątek, który nadaje „Sarmackiej Dolinie” szerszy sens. Chodzi o sposób mówienia o historii i standardy debaty publicznej. Marszałek zwracał uwagę, że kontakt z dawnymi tekstami, dokumentami i językiem epoki uświadamia, jak dużą wagę przywiązywano do formy wypowiedzi i precyzji słowa.
„Widząc prezentowane dziś stroje i słysząc historyczny język, czujemy, z jak wielką czcią i atencją podchodzono dawniej do spraw ojczyzny. Uważam, że powinniśmy do tego języka nawiązywać – niekoniecznie wprost, ale jako do pewnego wzorca. W dobie wszechobecnych skrótów i wulgaryzmów dbałość o kulturę słowa powinna być fundamentem tej inicjatywy. ‘Dolina Sarmacka’ to nie tylko przypomnienie faktów, ale przede wszystkim przywrócenie godnego sposobu mówienia o naszej wspólnej historii”.
Ten akcent wyraźnie odróżnia projekt od wielu inicjatyw rocznicowych czy promocyjnych. „Dolina Sarmacka” zakłada narrację opartą na badaniach, źródłach i konsekwentnym języku, który unika uproszczeń i doraźnych skrótów. Chodzi o opowieść, która nie trywializuje przeszłości i nie sprowadza jej do jednego gestu czy hasła.
Na tym etapie inicjatywa wyznacza ramy – organizacyjne, merytoryczne i językowe. Jej rzeczywisty sens pokaże praktyka kolejnych lat: wspólne projekty, publikacje i wydarzenia. Już dziś jednak widać, że „Sarmacka Dolina” została pomyślana jako proces długiego trwania, a nie jednorazowe porozumienie instytucji.
