O książce Sławomir Mrożek. Biografia Anny Nasiłowskiej wydanej przez Wydawnictwo Literackie pisze Wiesław Kowalski.
Biografia Sławomira Mrożka autorstwa Anny Nasiłowskiej to książka imponująca pod każdym względem – objętościowym, dokumentacyjnym i interpretacyjnym. Licząca ponad 700 stron publikacja jest wnikliwą próbą uchwycenia losów jednego z najciekawszych i najbardziej niejednoznacznych twórców polskiej literatury XX wieku.
Mrożek – dramatopisarz, prozaik, rysownik – przez całe życie dystansował się od środowiskowych układów i etykiet. Choć jego twórczość bywała szeroko komentowana i obecna w debacie publicznej, sam pozostawał nieufny wobec nadmiernej ekspozycji. Nasiłowska podejmuje się trudnego zadania: odtworzenia historii życia artysty, który przez dekady sam wyznaczał granice tego, co chce o sobie ujawnić.
Rezultatem tej pracy jest dzieło o dużej wartości poznawczej – skrupulatnie udokumentowane, a zarazem napisane z wyczuciem literackiego rytmu. Autorka, mająca duże doświadczenie biograficzne, nie poprzestaje na faktografii. Wnika w konteksty, analizuje motywacje i stara się zrozumieć wewnętrzną dynamikę postaci – zarówno w sferze prywatnej, jak i zawodowej.
Oparta na szerokim zbiorze źródeł – korespondencji, dziennikach, wywiadach, materiałach prasowych i wspomnieniach – książka przynosi wiele nieznanych wcześniej szczegółów i uzupełnia białe plamy w wiedzy o Mrożku. To również próba korekty lub przynajmniej zniuansowania niektórych utrwalonych wyobrażeń o pisarzu.
Obraz Mrożka, który wyłania się z tej narracji, daleki jest od uproszczeń. Z jednej strony – człowiek towarzyski, ironiczny, obdarzony autoironią; z drugiej – osoba zmagająca się z samotnością, lękiem, skłonnością do izolacji. Nasiłowska nie unika tematów trudnych: pisze o zaburzeniach psychicznych, o epizodach wycofania, o napiętym stosunku do bliskich. Nie jest to jednak portret oskarżycielski ani psychoanaliza – raczej próba uważnego i taktownie prowadzonego zbliżenia.
Jednym z mocnych punktów książki jest jej tło historyczne. Nasiłowska konsekwentnie wplata biografię Mrożka w szerszy kontekst: komunizmu, emigracji, przemian społecznych i cenzury. Pokazuje, jak decyzje pisarza – o emigracji, o dystansie wobec ideologii, o zmianie stylu – były odpowiedzią nie tylko na osobiste przeżycia, ale też na presję epoki. Szczególnie ciekawie wypadają fragmenty dotyczące życia na emigracji i jego wpływu na twórczość oraz psychikę Mrożka.
Pomimo dużej objętości książka nie przytłacza – to zasługa stylu autorki, który łączy naukową dyscyplinę z esejową swobodą. Tekst płynie, nie nuży, a wiele rozdziałów można czytać również jako osobne szkice o twórczości, światopoglądzie czy literackim środowisku XX wieku. Choć niektóre fragmenty – zwłaszcza dotyczące późniejszych lat życia Mrożka – zostały opracowane bardziej skrótowo, nie wpływa to znacząco na jakość całości.
Warto podkreślić także stronę edytorską wydania. Wydawnictwo Literackie przygotowało publikację starannie – zarówno pod względem graficznym, jak i ikonograficznym. Zdjęcia, rysunki Mrożka, reprodukcje dokumentów – wszystko to nadaje książce wymiar osobisty i wizualnie angażujący.
Czy to biografia kompletna? Nie – i prawdopodobnie nie mogła być. Nasiłowska nie forsuje prób pełnego odsłonięcia wnętrza bohatera. Jej powściągliwość – zwłaszcza w odniesieniu do najbardziej intymnych relacji rodzinnych – może przez niektórych zostać odebrana jako niedopowiedzenie, ale przez innych zostanie doceniona jako wyraz szacunku dla prywatności nieżyjącego już artysty.
„Mrożek. Biografia” to książka, która zasługuje na uwagę nie tylko jako portret jednostki, ale także jako opowieść o miejscu intelektualisty w realiach XX wieku – pełnych napięć, przemian i nieoczywistych wyborów. Nie daje łatwych odpowiedzi, ale właśnie dzięki temu jest przekonująca.
fot. Wydawnictwo Literackie
absolwent Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Słupsku oraz Studia Wokalno-Aktorskiego Danuty Baduszkowej przy Teatrze Muzycznym w Gdyni. Współpracował z wieloma teatrami w Polsce, m.in. Teatrem Polskim w Bydgoszczy. Ma na swoim koncie ponad 60 ról teatralnych. Od roku 2001 zajmuje się krytyką teatralną.
