O książce „Sam teatr nie wystarcza” Tadeusza Kornasia Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego pisze Ksenia Lebiedzińska.
fot. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Tadeusz Kornaś jest doświadczonym teatrologiem, od lat związanym naukowo z Uniwersytetem Jagiellońskim. Ściśle współpracował z czasopismami „Didaskalia” i „Teatr Lalek”. Jego najnowsza książka Sam teatr nie wystarcza. Reduta, Białoszewski, Nowosielski, Kajzar, Jarnuszkiewicz…, podobnie jak wcześniejsza publikacja z 2017 roku pt. Apologie. Szkice o teatrze i religii, dotyczy dwóch głównych nurtów jego zainteresowań badawczych: teatru i chrześcijaństwa. Tytuł najnowszej książki nawiązuje do słów Juliusza Osterwy, twórcy Reduty: „Bóg stworzył teatr dla tych, którym nie wystarcza kościół”. W tej publikacji Kornaś precyzuje swoje zainteresowania liturgicznym wymiarem teatru, analizując twórczość wybranych zespołów teatralnych, artystów oraz badaczy teatru.
Książka została podzielona na siedem rozdziałów. W każdym z nich zgrupowano publikowane wcześniej teksty autora z lat 1998-2024. Tylko jeden z nich nie był jeszcze znany czytelnikom. To Ikonostas Kajzara i Nowosielskiego:Antygona. Zawarte w książce teksty reprezentują różne gatunki. Są to zarówno prace naukowe (artykuły problemowe, opisy przedstawień), jak i teksty publicystyczne (recenzje spektakli, wywiady z artystami, wspomnienia pośmiertne).
Tadeusz Kornaś przeważającą część książki napisał z perspektywy historyczno-teatralnej. Aby przybliżyć odbiorcom opisywane spektakle badacz zanalizował różne rodzaje świadectw i dokumentów: fotografie ze spektakli, recenzje, szkice scenografii i egzemplarze teatralne. W poszczególnych fragmentach pracy ujawnia się wyjątkowa wrażliwość autora na malarstwo i świadectwa ikonograficzne z przedstawień. Symptomatyczny jest fakt, że trzech na jedenastu bohaterów jego książki to artyści-plastycy.
Ponadto, choć problematyka książki dotyczy zagadnień duchowych i transcendentalnych, metoda badawcza autora pozostaje precyzyjna i ścisła. Przejawem tego są obecne w jego wspomnieniach o artystach — Marcinie Jarnuszkiewiczu i Kazimierzu Mikulskim — sformułowania zaczerpnięte z języka statystyki.
Styl, jakim pisze Tadeusz Kornaś jest staranny. Język autora zbliżony jest do języka mówionego. Czytelnik odnosi wrażenie, że badacz włącza go do rozmowy i prowadzi cierpliwie przez swój tok myślenia. Autor często pisze w pierwszej osobie liczby pojedynczej, dzieli się swoimi wrażeniami i wątpliwościami. Wyjaśnia czytelnikowi wewnętrzną strukturę swoich tekstów.
Za najciekawszy w całym zbiorze uważam rozdział poświęcony twórczości Helmuta Kajzara i Jerzego Nowosielskiego. Kajzar, mimo swojego oryginalnego dorobku, nie cieszy się dziś dużym zainteresowaniem badaczy. Ostatnia monografia poświęcona temu reżyserowi — Prawie ludzkie, prawie moje. Teatr Helmuta Kajzara autorstwa Marcina Kościelniaka — ukazała się w 2011 roku, a więc kilkanaście lat temu. Jego twórczość rzadko pojawia się również w bieżących opracowaniach teatrologicznych.
Tadeusz Kornaś, z bliskiej sobie metafizycznej perspektywy, trafnie uzupełnia tę lukę badawczą. Autor kilkakrotnie podkreśla, że jego rozpoznania poszerzają dotychczasowy obraz twórczości Kajzara, który bywa redukowany do koncepcji teatru metacodziennego.
Praca Tadeusza Kornasia niemal nie ma słabych stron. Jedynym mankamentem, na który chciałabym zwrócić uwagę — ponieważ moim zdaniem odzwierciedla on szersze zjawisko we współczesnych publikacjach teatrologicznych — jest fakt, że autor zaprezentował czytelnikom wybór wcześniej publikowanych tekstów, a nie samodzielną monografię, w której wszystkie rozdziały byłyby oryginalne. Co więcej, większość zamieszczonych w książce prac jest nadal stosunkowo łatwo dostępna w pierwodrukach, jak choćby trzy pierwsze artykuły z rozdziału poświęconego Reducie, Janowi Pawłowi II i Jerzemu Grotowskiemu.
Mimo tej nieco gorzkiej uwagi, uważam książkę Tadeusza Kornasia za publikację interesującą i potrzebną.
Na zakończenie warto podkreślić, że choć w zbiorze Sam teatr nie wystarcza… opisane zostały zjawiska historyczne, a sam autor przyjmuje perspektywę historyczno-teatralną, to z jego pracy wyłaniają się ścieżki — takie jak teatr formy, dramaturgia antyczna, dramaturgia skandynawska, oratoria czy wykonania muzyki poważnej — które również dziś pozwalają widzom sięgnąć „przez teatr poza teatr”, jak głosi jedna z maksym Osterwy. To właśnie one wciąż przyciągają publiczność do polskich teatrów i sal koncertowych.
Tadeusz Kornaś, Sam teatr nie wystarcza. Reduta, Białoszewski, Nowosielski, Kajzar, Jarnuszkiewicz…, Kraków 2025, ss. 334.
Ksenia Lebiedzińska – historyczka teatru, publicystka kulturalna. Publikowała m.in. w „Teatrze”, „Didaskaliach” i tomach zbiorowych. Członkini Polskiego Towarzystwa Badań Teatralnych.
