Pod koniec kwietnia nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego ukaże się książka Autoportret z okruchów – wyjątkowy zbiór esejów Tomasza Burka (1938–2017), jednego z najwybitniejszych polskich krytyków literackich i historyków literatury. Ta obszerna, licząca ponad 800 stron publikacja, stanowi kompendium myśli i twórczości Burka, ukazując zarówno jego najważniejsze teksty, jak i mniej znane, bardziej osobiste zapiski.
Tomasz Burek przez niemal sześćdziesiąt lat aktywnie uczestniczył w polskim życiu literackim. Jego wnikliwe analizy i krytyczne spojrzenie na twórczość literacką ukształtowały wiele pokoleń pisarzy oraz akademików. Krytyk znany jest m.in. ze swoich prac poświęconych Andrzejowi Kijowskiemu, Stanisławowi Brzozowskiemu czy Gustawowi Herlingowi-Grudzińskiemu. W książce Autoportret z okruchów, opracowanej przez profesora Andrzeja Skrendę, ukazuje się pełna panorama jego dorobku, podkreślająca znaczenie Burka dla współczesnej refleksji nad literaturą.
Jak zauważa prof. Skrendo, twórczość Burka to zapis rozłamu – rozłamu w kulturze nowoczesnej i rozłamu, dzięki któremu kultura ta się wyłoniła; rozłamu, który Burek opisywał w swoich tekstach i rozłamu, który opisuje jego własne dzieło.
Autoportret z okruchów to pozycja obowiązkowa dla wszystkich pasjonatów literatury i historii literatury polskiej. Dzieło nie tylko przybliża postać Tomasza Burka, ale także pozwala na głębsze zrozumienie mechanizmów rządzących polską literaturą na przestrzeni dekad.
Kilka z rzędu rozsłonecznionych dni wrześniowych tego samego 1955 roku spędziłem w budynku położonym nieopodal Pałacu Staszica, na rogu Krakowskiego Przedmieścia i Traugutta, zdając pisemne oraz ustne egzaminy na Wydział Dziennikarski Uniwersytetu Warszawskiego. Tłok na korytarzach panował nieopisany, zdających, dziewcząt i chłopców, a często już ludzi nader dojrzałych, poważnych, było bardzo wiele, kandydatom na studentów towarzyszyli, jak to w zwyczaju bywa, podnieceni kibice, krewni, znajomi, nie milknął ani na chwilę nerwowy szum i gwar rozmów. Ale w gorączkę i napięcie giełdy egzaminacyjnej wplątał się tym razem jakiś inny, dodatkowy czynnik, nadprogramowa emocja: sprawa „Poematu dla dorosłych”. Utwór Ważyka ukazał się tylko co, na pierwszej kolumnie „Nowej Kultury”, z datą 21 sierpnia; za słabo powiedzieć: ukazał się, bo zupełnie nieoczekiwanie eksplodował, wywołując z miejsca olbrzymie poruszenie i zaciekawienie opinii publicznej. Jak wielkie ono było dowodzi fakt, że niebawem za ów sensacyjny, 34-ty numer tygodnika, kosztującego normalnie 1,20 (słownie: jeden złoty i dwadzieścia groszy), chętni – no i bardziej majętni – płacić będą złotych 100, a więc cenę przeszło osiemdziesięciokrotnie wyższą. Podobno zresztą cena ta stale rosła. Ale to tylko barwna ciekawostka, jeden szczegół więcej do publicznych dziejów Poematu. Istota sprawy przecież na czym innym polegała, istotą był narastający, coraz bardziej gwałtowny spór o ocenę Poematu, przymus zajęcia jasnego stanowiska, opowiedzenia się „za” lub „przeciw”, w taki sposób, jakby w sporze o literaturę nie chodziło wcale o literaturę, lecz o rzeczywistość.
Fragment z rozdziału Po balu maturalnym
Data premiery: 30.04.2025
Autor: Tomasz Burek
fot. Projekt okładki: Barbara Bugalska/PIW
absolwent Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Słupsku oraz Studia Wokalno-Aktorskiego Danuty Baduszkowej przy Teatrze Muzycznym w Gdyni. Współpracował z wieloma teatrami w Polsce, m.in. Teatrem Polskim w Bydgoszczy. Ma na swoim koncie ponad 60 ról teatralnych. Od roku 2001 zajmuje się krytyką teatralną.
