Za przyjęciem nowych przepisów zagłosowało 232 posłów, przeciw było 197, a czterech wstrzymało się od głosu.
fot. Danuta Matloch / MKDiN
Sejm uchwalił ustawę o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny. Za przyjęciem nowych przepisów zagłosowało 232 posłów, przeciw było 197, a czterech wstrzymało się od głosu. Ustawa przewiduje dopłaty do składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne dla artystów osiągających niskie i nieregularne dochody. Według szacunków z rozwiązania będzie mogło skorzystać około 21 tysięcy osób. Teraz ustawą zajmie się Senat.
Czwartkowe głosowanie, 8 października, zakończyło wielomiesięczne prace sejmowe nad projektem przygotowanym przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Nowe przepisy mają poprawić sytuację osób wykonujących zawody artystyczne, które przez lata pozostawały poza systemem regularnych ubezpieczeń społecznych lub miały trudności z zachowaniem ciągłości opłacania składek.
Problem dotyczy również środowiska teatralnego. Aktorzy pracujący poza stałymi zespołami, reżyserzy, scenografowie, choreografowie czy twórcy współpracujący z teatrami na podstawie umów cywilnoprawnych często uzyskują dochody wyłącznie w okresach realizacji kolejnych projektów. Przerwy w zatrudnieniu oznaczają dla wielu z nich brak regularnych składek emerytalnych i trudności z dostępem do świadczeń.
Przyjęta przez Sejm ustawa ma umożliwić takim osobom korzystanie z dopłat finansowanych z budżetu państwa.
Podstawowym kryterium przyznania wsparcia będzie sytuacja dochodowa artysty. Zgodnie z przyjętymi założeniami prawo do dopłaty ma przysługiwać osobom, których średnie miesięczne przychody z ostatnich trzech lat nie przekroczyły 125 procent minimalnego wynagrodzenia za pracę.
Przy ocenie sytuacji finansowej uwzględniane będą przychody ze wszystkich źródeł, również z tytułu praw autorskich.
Mechanizm przewiduje uzupełnianie składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne do poziomu obliczanego od minimalnego wynagrodzenia. Wsparcie obejmie także odpowiednie składki na Fundusz Pracy i Fundusz Emerytur Pomostowych.
Pieniądze będą przekazywane bezpośrednio do systemu ubezpieczeń, a nie wypłacane artystom. Wysokość dopłaty będzie uzależniona od osiąganych dochodów i należnych składek. Jeżeli sytuacja finansowa artysty się poprawi, wsparcie zostanie odpowiednio zmniejszone lub przestanie przysługiwać.
Prawo do dopłaty będzie przyznawane na określony rok i podlegało ponownej weryfikacji.
Z systemu dopłat mają zostać wyłączeni artyści prowadzący działalność gospodarczą.
Podczas prac parlamentarnych ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska wielokrotnie podkreślała, że projekt ma pomóc przede wszystkim osobom utrzymującym się z pracy artystycznej, których dochody są niewielkie lub nieregularne.
W trakcie czerwcowego pierwszego czytania projektu w Sejmie mówiła:
„Praca artystyczna jest pracą. Ale nie zawsze mieści się w klasycznym modelu etatu, stałej pensji i regularnego oskładkowania”.
Ministra wskazywała wówczas, że brak stałego zatrudnienia i regularnych wpływów powoduje wieloletnie przerwy w odprowadzaniu składek, co w przyszłości przekłada się na wysokość emerytur.
Podczas późniejszej debaty parlamentarnej wyjaśniała również, że dopłaty będą przeznaczone dla osób spełniających kryterium dochodowe, niezależnie od ich rozpoznawalności.
Według przedstawionych przez ministerstwo założeń wsparcie ma umożliwić artystom utrzymanie ciągłości ubezpieczenia, również w miesiącach, w których nie uzyskują wystarczających dochodów z działalności zawodowej.
Ustawa przewiduje wprowadzenie formalnego statusu artysty zawodowego. Jego uzyskanie będzie wymagało wykazania rzeczywistego wykonywania działalności artystycznej, odpowiedniego dorobku oraz aktywności zawodowej.
Przy ocenie wniosków uczestniczyć ma Komisja Opiniująca, licząca 145 członków. Najliczniejszą grupę, 120 osób, wskażą organizacje reprezentujące środowiska artystyczne. Kolejnych dziesięciu członków wyznaczą organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi.
Po pięciu przedstawicieli wskażą minister kultury i dziedzictwa narodowego, minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego oraz prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Poszczególne wnioski mają być rozpatrywane przez trzyosobowe zespoły.
Nowe rozwiązanie będzie miało szczególne znaczenie dla osób pracujących w kilku instytucjach jednocześnie, realizujących krótkoterminowe projekty lub utrzymujących się z działalności twórczej bez stałego zatrudnienia.
Według szacunków przedstawionych podczas prac nad ustawą koszt funkcjonowania systemu w pierwszym pełnym roku ma wynieść około 375 mln zł.
Największą część tej kwoty, 252 mln zł, przeznaczono na dopłaty do składek. Kolejne 101 mln zł ma pokryć wydatki związane z zasiłkami chorobowymi i innymi świadczeniami, natomiast około 21 mln zł przewidziano na obsługę administracyjną systemu.
Środki mają pochodzić z budżetu państwa. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego szacuje, że z nowych rozwiązań będzie mogło skorzystać około 21 tysięcy artystów.
Prace nad ustawą trwały od kilku lat, a dyskusja o potrzebie stworzenia odrębnych rozwiązań dotyczących zabezpieczenia socjalnego twórców toczyła się znacznie dłużej.
Projekt przygotowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego został przyjęty przez Radę Ministrów 26 maja 2026 roku. Do Sejmu trafił 3 czerwca jako druk nr 2644.
Pierwsze czytanie odbyło się w czerwcu. Następnie projektem zajmowała się Komisja Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Środków Przekazu. W lipcu zorganizowano wysłuchanie publiczne, podczas którego przedstawiciele środowisk twórczych mogli przedstawić swoje stanowiska.
15 września komisja przyjęła sprawozdanie rekomendujące uchwalenie ustawy wraz z poprawkami. Sprawozdawcą był poseł Krzysztof Mieszkowski. Drugie czytanie odbyło się 6 października. Dwa dni później Sejm przyjął ustawę.
Nowe przepisy mogą mieć istotne znaczenie dla osób, które przez wiele lat pracowały w teatrach bez stałego etatu. Dotyczy to zwłaszcza aktorów niezależnych, reżyserów, scenografów, choreografów oraz innych twórców realizujących spektakle w ramach krótkoterminowych umów.
W polskim teatrze funkcjonują obecnie dwa zasadniczo odmienne modele zatrudnienia. Część artystów pracuje na etatach w instytucjach repertuarowych, co zapewnia im regularne odprowadzanie składek. Pozostali utrzymują się z kolejnych produkcji, gościnnych występów, warsztatów i działalności prowadzonej poza stałymi zespołami.
W przypadku tej drugiej grupy okresy intensywnej pracy mogą przeplatać się z miesiącami bez wynagrodzenia. Konsekwencje takiego modelu zatrudnienia stają się szczególnie dotkliwe po zakończeniu aktywności zawodowej, gdy wysokość zgromadzonych składek okazuje się niewystarczająca do uzyskania godziwej emerytury.
Ustawa ma częściowo ograniczyć skutki tych nierówności. Dopłaty będą jednak naliczane wyłącznie do określonego poziomu, a więc samo objęcie artysty systemem wsparcia nie zagwarantuje mu wysokiego świadczenia emerytalnego.
Istotne pozostaje również pytanie o sytuację osób, które przez kilkadziesiąt lat wykonywały zawód artystyczny, a dziś pobierają bardzo niskie emerytury. Nowe przepisy koncentrują się przede wszystkim na zabezpieczeniu bieżącej aktywności zawodowej i przyszłych uprawnień ubezpieczeniowych. Nie przewidują automatycznego podwyższenia świadczeń wszystkim emerytowanym artystom.
Zgodnie z harmonogramem przedstawionym przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego ustawa ma wejść w życie w połowie 2027 roku.
Przedtem musi jednak zakończyć się proces legislacyjny. Po czwartkowym głosowaniu dokument trafi do Senatu, który będzie mógł przyjąć ustawę bez zmian, zaproponować poprawki albo podjąć uchwałę o jej odrzuceniu. Ostatecznie ustawa będzie wymagała podpisu prezydenta i ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.
Przyjęcie przepisów przez Sejm oznacza istotny etap prac nad systemem zabezpieczenia socjalnego środowiska artystycznego. O jego rzeczywistym znaczeniu zdecydują szczegółowe zasady przyznawania statusu artysty zawodowego, dostępność dopłat oraz praktyka funkcjonowania nowego systemu.
Źródła: Sejm RP, druk nr 2644 i dokumentacja prac parlamentarnych
