10 października w Centrum Sztuki Włączającej / Teatrze 21 zostanie otwarta wystawa „Rewolucja, która się odbyła… 21 lat Teatru 21”, kuratorowana przez Wisłomirę Nicieję.
infografika: Teatr 21
Są w polskim teatrze zespoły, których historię można opowiedzieć kolejnymi premierami, nazwiskami reżyserów i obecnością na festiwalach. Historia Teatru 21 wygląda inaczej. W ciągu dwóch dekad grupa, która zaczynała od zajęć teatralnych w warszawskiej szkole specjalnej, stała się profesjonalnym zespołem, stworzyła własną instytucję kultury i własne miejsce na teatralnej mapie Warszawy. Zmieniła przy tym sposób myślenia o obecności artystów z niepełnosprawnościami w polskim teatrze.
10 października w Centrum Sztuki Włączającej / Teatrze 21 zostanie otwarta wystawa „Rewolucja, która się odbyła… 21 lat Teatru 21”, kuratorowana przez Wisłomirę Nicieję. Tytuł bardzo dobrze oddaje historię zespołu. Rewolucja dokonywała się tutaj przez lata: podczas prób, kolejnych przedstawień, wyjazdów, współpracy z instytucjami, zdobywania zawodowej samodzielności i wreszcie walki o własną siedzibę.
Wszystko zaczęło się w 2005 roku w warszawskiej szkole „Dać Szansę”, gdzie Justyna Sobczyk, pedagożka teatru i reżyserka, założyła grupę teatralną. Tworzyły ją przede wszystkim osoby z zespołem Downa i autyzmem. Sama nazwa zespołu była znacząca: liczba 21 odwołuje się do dodatkowego chromosomu 21 występującego u osób z zespołem Downa.
Od początku ważny był teatr rozumiany jako działalność artystyczna. Zespół nie chciał funkcjonować wyłącznie w obszarze terapii czy zajęć przeznaczonych dla osób z niepełnosprawnościami. Powstawały przedstawienia, rozwijał się warsztat aktorski, kształtowała się grupa ludzi, którzy coraz wyraźniej widzieli swoją przyszłość na scenie.
Pierwsze realizacje powstawały jeszcze w szkolnych warunkach. Były wśród nich „Orfeusz + Eurydyka = WNM”, „Lot nad Panamą”, a później „Alicja”, inspirowana „Alicją w Krainie Czarów”. Właśnie „Alicja” stała się jednym z przełomowych wydarzeń w historii grupy. Spektakl został zaproszony do Teatru Dramatycznego w Warszawie jako wydarzenie towarzyszące premierze na dużej scenie. Szkolna grupa po raz pierwszy znalazła się w profesjonalnym teatrze i spotkała z jego publicznością.
Po tym doświadczeniu aktorki i aktorzy mieli powiedzieć jasno: nie chcą wracać wyłącznie do szkolnego teatru. Chcą grać dalej.
Ta decyzja miała ogromne konsekwencje.
W 2010 roku Teatr 21 opuścił szkołę. Rozpoczął się wieloletni okres wędrowania po Warszawie. Zespół pracował i prezentował przedstawienia między innymi w Teatrze Studio, Instytucie Teatralnym, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN czy Zachęcie. Przez wiele lat nie posiadał własnej sceny. Funkcjonował dzięki współpracy z kolejnymi instytucjami, jednocześnie konsekwentnie budując własną pozycję.
To właśnie tutaj kryje się szczególne znaczenie Teatru 21. Jego działalność stopniowo podważała utrwalony w kulturze sposób traktowania osób z niepełnosprawnościami. Zamiast występować wyłącznie jako bohaterowie cudzych opowieści albo uczestnicy działań edukacyjnych i terapeutycznych, aktorki i aktorzy Teatru 21 zaczęli występować jako zawodowi twórcy.
Przez kolejne lata powstały dziesiątki przedstawień pokazywanych w Polsce i za granicą. Teatr rozwijał równocześnie działalność edukacyjną, badawczą i wydawniczą oraz współpracę międzynarodową.
Z zespołem pracowali artyści należący do głównego obiegu polskiego teatru. Powstawały również koprodukcje z innymi scenami. W 2017 roku Justyna Sobczyk i Jakub Skrzywanek przygotowali „Superspektakl” w koprodukcji z warszawskim Teatrem Powszechnym. Rok później powstało jedno z najważniejszych przedstawień w historii zespołu – „Rewolucja, której nie było”.
Spektakl odnosił się do trwającego czterdzieści dni protestu osób z niepełnosprawnościami i ich rodzin w Sejmie w 2018 roku. Do przedstawienia trafiły materiały pochodzące bezpośrednio od protestujących: transparenty, pocztówki, listy i hasła. Teatr 21 połączył dokument wydarzenia politycznego i społecznego z doświadczeniami swoich aktorek i aktorów.
„Rewolucja, której nie było” zajmuje szczególne miejsce również w przygotowanej właśnie wystawie. Zwiedzający zobaczą elementy scenografii i kostiumów z przedstawienia.
Równolegle dojrzewała idea stworzenia miejsca, które mogłoby służyć znacznie szerszemu środowisku artystów z niepełnosprawnościami.
W sezonie 2018/2019 Teatr 21 wraz z Biennale Warszawa zainaugurował działalność Centrum Sztuki Włączającej: Downtown. Program dotyczył między innymi społecznych mechanizmów niepełnosprawności, sposobów jej przedstawiania w kulturze, sztuce, mediach i nauce oraz mechanizmów wykluczenia.
Kolejny przełom nastąpił w listopadzie 2019 roku. Teatr 21 wygrał konkurs Biura Kultury m.st. Warszawy na prowadzenie społecznej instytucji kultury. Centrum Sztuki Włączającej / Teatr 21 otrzymało trzyletnie wsparcie na lata 2020–2022. Po latach funkcjonowania bez stałego miejsca pojawiła się realna perspektywa stworzenia własnego domu.
W 2021 roku Teatr 21 otrzymał Paszport „Polityki” w kategorii Teatr. Nagroda miała znaczenie symboliczne: po raz pierwszy tak prestiżowe wyróżnienie teatralne trafiło do zespołu artystów z niepełnosprawnościami. Justyna Sobczyk zapowiedziała wówczas, że środki związane z nagrodą zostaną przeznaczone na tworzenie przyszłego domu zespołu – Centrum Sztuki Włączającej.
Na własną siedzibę zespół czekał siedemnaście lat.
W listopadzie 2022 roku przy ulicy Skoczylasa 10/12 na warszawskiej Pradze-Północ otwarto stałą siedzibę Centrum Sztuki Włączającej / Teatru 21. Dawny lokal sklepu wielobranżowego po remoncie stał się pierwszym prawdziwym domem zespołu.
To ważne również dlatego, że Teatr 21 przez znaczną część swojej historii był teatrem nomadycznym. Korzystał z gościnności innych instytucji, pojawiał się na ich scenach i w galeriach, po czym ruszał dalej. Własna siedziba zmieniła tę sytuację. Zespół zyskał przestrzeń do regularnej pracy, a Centrum mogło rozwijać program skierowany również do innych twórców.
Dom 21 nie jest wyłącznie sceną Teatru 21. Działalność Centrum obejmuje spektakle, performanse, edukację, projekty badawcze, publikacje, spotkania i prezentacje artystów spoza macierzystego zespołu. W ten sposób historia jednej grupy doprowadziła do stworzenia instytucji zajmującej się szerzej sztuką osób z niepełnosprawnościami i jej profesjonalizacją.
Dlatego jubileuszowa wystawa ma szczególny charakter. „Rewolucja, która się odbyła…” nie układa historii Teatru 21 wyłącznie według dat i premier. Kuratorka Wisłomira Nicieja opowiada o kolejnych etapach zdobywania samodzielności, odpowiedzialności zawodowej i prawa do decydowania o sobie.
W tej historii są aktorki i aktorzy, reżyserzy, dramaturdzy, choreografowie, rodziny, współpracownicy, instytucje, które przez lata udostępniały zespołowi swoje przestrzenie, i publiczność, która obserwowała jego przemianę. Są także osoby, których już nie ma.
Wystawa przypomina Barbarę Lityńską, aktorkę i poetkę związaną z Teatrem 21 od 2012 roku, Poetkę Rewolucji w „Rewolucji, której nie było”, oraz Macieja Pestę – aktora i performera współtworzącego przedstawienie.
Po 21 latach szczególnie dobrze widać skalę drogi, którą przeszedł zespół. Od sali w szkole „Dać Szansę”, przez kolejne gościnne sceny Warszawy, aż do własnego miejsca przy Skoczylasa. Od grupy prowadzonej przez Justynę Sobczyk do profesjonalnego teatru i instytucji posiadającej własny program artystyczny, edukacyjny, badawczy i wydawniczy.
Tytuł wystawy można więc czytać bardzo dosłownie. Rewolucja się odbyła. Dokonywała się stopniowo, wraz z każdą kolejną premierą, zatrudnieniem aktorów, wejściem na profesjonalne sceny i zdobyciem własnego miejsca. Teatr 21 przez dwie dekady udowodnił przede wszystkim, że o obecności osób z niepełnosprawnościami w kulturze można rozmawiać językiem sztuki, zawodu, odpowiedzialności i artystycznej autonomii.
A historia, którą wystawa podsumowuje, nadal trwa.
„Rewolucja, która się odbyła… 21 lat Teatru 21”
Kuratorowanie: Wisłomira Nicieja
Otwarcie: 10 października 2026 roku, godz. 18.00
Centrum Sztuki Włączającej / Teatr 21
ul. Władysława Skoczylasa 10/12, Warszawa
