Od 3 do 11 października w Gdańsku odbędzie się druga edycja Festiwalu Stanisławy Przybyszewskiej „Resurgam”.
plakat: Gdański Archipelag Kultury
Program przygotowany przez Gdański Archipelag Kultury przypomina nie tylko twórczość autorki „Sprawy Dantona”, ale także jej niezwykły i tragiczny życiorys oraz związki z miastem, w którym spędziła ostatnią dekadę życia.
Tegoroczna edycja, organizowana w Roku Andrzeja Wajdy, przywoła również jedną z najważniejszych teatralnych realizacji jej dramatu – gdańską „Sprawę Dantona” z 1980 roku – oraz filmowego „Dantona”.
Nazwa festiwalu nie jest przypadkowa. Łacińskie „Resurgam” oznacza „zmartwychwstanę”. W przypadku Stanisławy Przybyszewskiej brzmi niemal jak program działania. Pisarka, która w Gdańsku żyła na marginesie życia publicznego, w biedzie i coraz większym odosobnieniu, po śmierci przez lata pozostawała postacią znaną przede wszystkim historykom teatru i literatury. Dziś miasto próbuje włączyć ją ponownie do swojej pamięci – już nie tylko jako córkę słynnego Stanisława Przybyszewskiego, ale jako samodzielną, niezwykle oryginalną dramaturżkę.
Stanisława Przybyszewska urodziła się w 1901 roku w Myślenicach jako córka malarki Anieli Pająkówny i Stanisława Przybyszewskiego. Jej dzieciństwo trudno jednak uznać za historię życia w cieniu troskliwego, sławnego ojca. Była dzieckiem pozamałżeńskim. Sytuacja ta uderzała przede wszystkim w jej matkę, która w konserwatywnym środowisku Lwowa doświadczała społecznego ostracyzmu, także jako artystka. Sam Przybyszewski nie stworzył córce stabilnego rodzinnego domu; wychowaniem Stanisławy zajmowała się przede wszystkim matka, a po jej śmierci – krewni. Dopiero w 1914 roku dziewczynka otrzymała nazwisko ojca.
Jej życie prowadziło przez Paryż, Wiedeń, Kraków, Poznań i Warszawę. Była znakomicie wykształcona językowo, znała francuski, niemiecki i angielski, studiowała na Uniwersytecie Poznańskim, obracała się w środowisku artystycznym. W 1923 roku wyszła za malarza Jana Panieńskiego. To właśnie za nim przyjechała do Gdańska, gdzie Panieński uczył w Gimnazjum Polskim. Małżonkowie zamieszkali w służbowym baraku nr 12 znajdującym się przy szkole. Po śmierci męża w 1925 roku Przybyszewska została tam sama – i już nigdy się stamtąd nie wyprowadziła.
Dzisiaj brzmi to niemal niewiarygodnie: jedna z najbardziej niezwykłych polskich autorek dramatycznych XX wieku przez lata pracowała w bardzo trudnych warunkach, utrzymując się z korepetycji, niewielkich stypendiów i zapomóg. Coraz bardziej odcinała się od otaczającego świata. Jednocześnie właśnie w Gdańsku powstawały jej najważniejsze utwory. Tu pisała „Sprawę Dantona”, „Dziewięćdziesiąty trzeci” i „Thermidor”, podporządkowując swoją pracę niemal obsesyjnym studiom nad Wielką Rewolucją Francuską. Szczególnie fascynował ją Robespierre, ale interesował ją przede wszystkim mechanizm rewolucji: sposób, w jaki idee zmieniają się pod wpływem walki o władzę, a polityczne przewroty zaczynają niszczyć także własnych twórców.
Za życia nie doczekała się uznania odpowiadającego randze swojej twórczości. „Sprawa Dantona” została wystawiona za jej życia dwukrotnie – we Lwowie w 1931 roku oraz dwa lata później w Teatrze Polskim w Warszawie – ale żadna z realizacji nie uczyniła z Przybyszewskiej autorki powszechnie rozpoznawalnej. Zmarła w Gdańsku w 1935 roku, mając zaledwie 33 lata. Pozostawiła po sobie dramaty, prozę oraz ogromną korespondencję, a jej twórczość zaczęto na większą skalę odkrywać dopiero po wojnie.
Przełomowe znaczenie miało zainteresowanie „Sprawą Dantona” kolejnych ludzi teatru, a szczególną rolę odegrał Andrzej Wajda. W 1975 roku wyreżyserował dramat Przybyszewskiej w Teatrze Powszechnym w Warszawie, a kilka lat później powrócił do tego tekstu w filmowym „Dantonie” z Gérardem Depardieu i Wojciechem Pszoniakiem. W 1980 roku nazwisko Wajdy pojawiło się także przy jednej z najbardziej niezwykłych realizacji „Sprawy Dantona” – przygotowanej w gdańskim Wielkim Młynie. Spektakl reżyserował Maciej Karpiński, inscenizację opracował Wajda, a scenografię Krystyna Zachwatowicz.
Do tamtego przedstawienia festiwal powróci 4 października podczas spotkania „Młyn, rewolucja, karnawał”. Z Elżbietą Goetel, Haliną Kasjaniuk i Władysławem Zawistowskim porozmawia Katarzyna Żelazek. Punktem wyjścia będzie nie tylko samo przedstawienie, lecz również szczególny moment jego powstania – jesień 1980 roku i rzeczywistość rodzącej się „Solidarności”. Dramat o Wielkiej Rewolucji Francuskiej spotkał się wówczas z doświadczeniem politycznego i społecznego przełomu rozgrywającego się niemal za drzwiami teatru. Organizatorzy przyjmują jako datę gdańskiej premiery 8 listopada 1980 roku.
Dzień wcześniej, 3 października, w Plamie GAK pokazany zostanie film „Danton” Wajdy. Seans poprzedzi rozmowa Doroty Karaś z Małgorzatą Terlecką-Reksnis. Włączenie filmu do programu pozwala spojrzeć na ciekawy ciąg dalszy historii tekstu Przybyszewskiej: dramat napisany przez niemal niewidzialną dla współczesnych autorkę zaczął po latach funkcjonować w europejskim obiegu teatralnym i filmowym.
Festiwal nie ogranicza się jednak do przypominania scenicznej historii „Sprawy Dantona”. Jednym z jego najważniejszych tematów jest sam Gdańsk Przybyszewskiej – miasto, w którym pisarka żyła, tworzyła i umarła, a w którym materialnych śladów jej obecności pozostało niewiele. 3 i 4 października Anna Sadowska poprowadzi spacery śladami autorki. Pierwsza trasa rozpocznie się przy ul. Augustyńskiego 1, w miejscu szczególnie istotnym dla jej biografii. Sadowska zajmuje się przywracaniem Przybyszewskiej gdańskiej pamięci od lat – była m.in. inicjatorką nadania jej imienia jednemu z gdańskich tramwajów.
Od 3 do 11 października w różnych częściach miasta dostępna będzie również gra terenowa – geocaching oparty na biografii pisarki. Ten element festiwalu ma znaczenie większe niż zwykła zabawa z historią. Przybyszewska przez lata pozostawała w Gdańsku niemal niewidoczna. Dzisiaj organizatorzy dosłownie wpisują ją ponownie w przestrzeń miasta.
Program wychodzi także poza biografię autorki. 8 października w Domu Literatury odbędzie się rozmowa „Rewolucja i trauma, czyli co w nas zostaje po trudnych przełomach historycznych”, z udziałem Michała Bilewicza, Moniki Milewskiej i Ksenii Shmydkayi. Spotkanie poprowadzi Katarzyna Michałowska ze Stacji Zmiana. 10 października w Plamie GAK zaplanowano natomiast slam literacki inspirowany Przybyszewską; pierwszą rundę poświęcono buntowi i rewolucji. Prowadzenie powierzono Katarzynie Andrulonis.
Właśnie dlatego „Resurgam” wydaje się przedsięwzięciem ważniejszym niż kolejny festiwal budowany wokół historycznego nazwiska. Przybyszewska jest częścią historii Gdańska, choć przez dziesięciolecia pozostawała w niej prawie nieobecna. Żyła tu samotnie, w biedzie, tworząc dramat, który po latach stał się jednym z najważniejszych polskich tekstów o naturze politycznego przewrotu. Nie otrzymała za życia ani pozycji literackiej, na którą liczyła, ani trwałego miejsca w świadomości miasta.
Po dziewięćdziesięciu jeden latach od jej śmierci Gdańsk próbuje tę pamięć odbudować. Nie pomnikiem ustawionym na cokole, lecz spacerem, rozmową, filmem, teatrem i ponowną lekturą jej twórczości. W tym sensie „Resurgam” jest tytułem bardzo trafnym: Przybyszewska rzeczywiście wraca.
Organizatorem „Resurgam. II Festiwalu Stanisławy Przybyszewskiej” jest Gdański Archipelag Kultury, partnerem projektu Dom Literatury w Gdańsku. Festiwal odbędzie się w dniach 3–11 października 2026 roku. Udział w wydarzeniach programu jest bezpłatny. Projekt został dofinansowany ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.
3–11 października 2026, Gdańsk
3 października, godz. 11.00–12.30
Spacer po Gdańsku śladami Stanisławy Przybyszewskiej
Prowadzenie: Anna Sadowska
Start: ul. Augustyńskiego 1, przed budynkiem Urzędu Marszałkowskiego
Wstęp bezpłatny, bez zapisów. Trasa dostępna dla osób z alternatywną motoryką.
3 października, godz. 19.00
„Danton” Andrzeja Wajdy – pokaz filmu i rozmowa
Rozmowa: Małgorzata Terlecka-Reksnis i Dorota Karaś
Plama GAK, ul. Pilotów 11
Wstęp bezpłatny, bez zapisów.
4 października, godz. 11.00–12.30
Spacer po Gdańsku śladami Stanisławy Przybyszewskiej
Prowadzenie: Anna Sadowska
Start: ul. Wronki 1, ogród przy kościele Podwyższenia Krzyża Świętego
Wstęp bezpłatny, bez zapisów.
4 października, godz. 18.00
„Młyn, rewolucja, karnawał” – spotkanie wspomnieniowe
Spotkanie poświęcone gdańskiej „Sprawie Dantona” z 1980 roku.
Udział: Elżbieta Goetel, Halina Kasjaniuk, Władysław Zawistowski
Prowadzenie: Katarzyna Żelazek
Plama GAK, ul. Pilotów 11
Wstęp bezpłatny, bez zapisów. Spotkanie tłumaczone na Polski Język Migowy.
8 października, godz. 18.00
„Rewolucja i trauma, czyli co w nas zostaje po trudnych przełomach historycznych” – debata
Udział: Michał Bilewicz, Monika Milewska, Ksenia Shmydkaya
Prowadzenie: Katarzyna Michałowska, Stacja Zmiana
Dom Literatury w Gdańsku, ul. Długa 35
Wstęp bezpłatny.
10 października, godz. 19.00
Slam literacki inspirowany życiem i twórczością Stanisławy Przybyszewskiej
Temat pierwszej rundy: „Bunt i rewolucja”
Prowadzenie: Katarzyna Andrulonis
Plama GAK, ul. Pilotów 11
Wstęp bezpłatny, zapisy na miejscu.
3–11 października
Geocaching śladami Stanisławy Przybyszewskiej
Gra terenowa oparta na biografii pisarki: zagadki, skrytki i miejsca związane z jej życiem.
Wybrane punkty w przestrzeni Gdańska.
