15 i 16 października w Instytucie im. Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu odbędzie się premiera spektaklu „Punkt wyjścia” niezależnego ukraińskiego teatru GAS.
fot. Ewa Golanowska
Przedstawienie w reżyserii Sofii Onishchenko podejmuje temat emigracji, przymusowego opuszczania własnego kraju i życia pomiędzy różnymi kulturami. Twórczynie sięgają do historii polskich i ukraińskich migracji, osobistych świadectw oraz współczesnych doświadczeń uchodźczych. Premiera otworzy czwarty sezon Sceny Ukraińskiej, działającej przy Instytucie Grotowskiego od 2023 roku.
Emigracja oznacza konieczność odnalezienia się w nowej rzeczywistości, często bez możliwości powrotu do dawnego życia. Zmienia codzienne przyzwyczajenia, relacje z bliskimi, sposób komunikowania się ze światem i postrzegania własnej tożsamości. Szczególnie dramatyczny wymiar przybiera wówczas, gdy decyzję o wyjeździe wymusza wojna.
W najnowszym przedstawieniu niezależnego teatru GAS doświadczenie przemieszczania się zostaje ukazane w szerszej perspektywie historycznej. Twórczynie zestawiają losy polskich emigrantów z historią ukraińskiej emigracji zarobkowej za ocean w XX wieku oraz współczesnymi migracjami obywateli Ukrainy po 2014 i 2022 roku.
Tak skonstruowana opowieść pozwala przyjrzeć się podobieństwom między doświadczeniami ludzi żyjących w różnych epokach. Powracają pytania o przyczyny opuszczania ojczyzny, możliwości zakorzenienia się w nowym miejscu, pamięć o pozostawionym domu oraz relacje z krajem, który przestał być miejscem codziennego życia.
„Punkt wyjścia” powstawał w oparciu o materiały dokumentalne, tekst dramatyczny i osobiste doświadczenia wykonawczyń. W scenariuszu wykorzystano fragmenty dramatu Tetiany Shelepko „Punkt oczudnienia”, wywiady z osobami, które doświadczyły przymusowej emigracji, w tym przesiedleń wewnętrznych, oraz refleksje samych aktorek.
Istotną rolę w przedstawieniu odgrywa metoda pracy charakterystyczna dla teatru GAS. Zespół korzysta z praktyki devised theatre, w której ostateczny kształt spektaklu powstaje podczas wspólnej pracy artystów. Aktorki uczestniczą w tworzeniu materiału scenicznego, a ich doświadczenia, obserwacje i propozycje stają się częścią dramaturgii.
Twórczynie łączą dokumentalny charakter wypowiedzi z absurdem, groteską, teatrem fizycznym i eksperymentami dźwiękowymi. Takie rozwiązania pozwalają poszerzyć opowieść o emigracji o doświadczenia trudne do wyrażenia za pomocą tradycyjnej narracji.
Szczególnego znaczenia nabiera w tym kontekście ciało aktora. Przemieszczanie się, utrata poczucia bezpieczeństwa, konieczność dostosowania się do obcego otoczenia czy napięcie związane z niepewną przyszłością mogą znaleźć wyraz w ruchu, geście i fizycznej obecności wykonawczyń.
Ważna będzie również warstwa muzyczna, przygotowana przez Marinę Mashtaler i Volodymyra Ponikarovsky’ego. Oboje mają doświadczenie w tworzeniu muzyki teatralnej i poszukiwaniu eksperymentalnych form dźwiękowych.
Za reżyserię i dramaturgię przedstawienia odpowiada Sofiia Onishchenko, ukraińska aktorka, performerka i reżyserka, współzałożycielka niezależnego teatru GAS oraz jedna z kuratorek Sceny Ukraińskiej przy Instytucie Grotowskiego.
Artystka pochodzi z Kyslivki w obwodzie charkowskim. Kształciła się w Charkowie, gdzie od 2020 roku współpracowała z niezależnym Teatrem Nafta. Po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę przeniosła się do Polski. Kontynuowała edukację artystyczną we wrocławskiej filii Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie, którą ukończyła w 2025 roku na kierunku aktorstwo teatru lalek.
W jej dorobku znajdują się między innymi przedstawienia „Wiosna, lato, jesień, zima i znowu wiosna”, „Jutro 10 lat temu” oraz „Antologia”. Współtworzyła także spektakl „Historia Ukrainy”, jedno z ważniejszych przedsięwzięć artystycznych Sceny Ukraińskiej.
W 2024 roku Onishchenko, wspólnie z Darią Bogdan i Vasylyną Martseniuk, otrzymała nominację do wrocławskiej Nagrody Arlekin w kategorii „Debiut” za „Historię Ukrainy”. W tym samym roku została stypendystką Prezydenta Wrocławia oraz rektora Akademii Sztuk Teatralnych.
W swojej pracy interesuje się teatrem immersyjnym, kolektywnymi metodami tworzenia przedstawień oraz możliwościami wykorzystania sztuki do przechowywania i przekazywania pamięci.
W „Punkcie wyjścia” doświadczenia te spotykają się z tematem szczególnie bliskim artystom, którzy po 2022 roku zostali zmuszeni do opuszczenia Ukrainy i kontynuowania działalności zawodowej poza jej granicami.
W przedstawieniu wystąpią Anastazja Kogut, Solomiia Krasnoshtan i Iryna Sylinnyk. Wszystkie trzy są również współautorkami spektaklu.
Anastazja Kogut jest aktorką, piosenkarką, tancerką i performerką, studentką ostatniego roku wrocławskiej filii Akademii Sztuk Teatralnych. W swojej działalności artystycznej łączy teatr z muzyką, fotografią i modą. Prowadzi autorski projekt muzyczny MJÖD, w którym wykorzystuje elementy muzyki alternatywnej, elektronicznej i hip-hopu. Interesują ją zagadnienia kobiecości, cielesności oraz współczesnej kultury.
Solomiia Krasnoshtan również kształci się we wrocławskiej filii AST. Obok pracy aktorskiej zajmuje się edukacją teatralną dzieci i młodzieży. Ważną częścią jej działalności artystycznej pozostają muzyka i śpiew.
Iryna Sylinnyk jest ukraińską aktorką i performerką, związaną z teatrem od 2020 roku. Ukończyła Studium Teatralne Baza oraz trening aktorski w Meisner Institute Poland. Występowała gościnnie na scenie Teatru Powszechnego w Warszawie, uczestniczyła także w projektach filmowych i performatywnych. Szczególnie interesuje się teatrem fizycznym i możliwościami budowania scenicznej wypowiedzi poprzez ruch oraz obecność aktora.
Różnorodność doświadczeń wykonawczyń ma znaczenie dla przyjętej przez zespół metody pracy. Każda z nich wnosi do przedstawienia własne zainteresowania artystyczne, umiejętności i perspektywę.
Za muzykę do spektaklu odpowiadają Marina Mashtaler i Volodymyr Ponikarovsky, artyści związani z ukraińskim środowiskiem twórczym we Wrocławiu.
Marina Mashtaler pochodzi z Chmielnickiego i od dziesięciu lat mieszka oraz pracuje we Wrocławiu. Jest śpiewaczką, aktorką, kompozytorką i autorką tekstów. Współtworzy elektroniczny duet kwit/квіт, a także przygotowuje muzykę dla Teatru Ej.Aj.
W 2023 roku odniosła znaczący sukces podczas 43. Przeglądu Piosenki Aktorskiej we Wrocławiu, zdobywając pięć wyróżnień, w tym Grand Prix oraz Nagrodę Publiczności.
Volodymyr Ponikarovsky pochodzi z Charkowa. Jest producentem muzycznym, kompozytorem teatralnym i projektantem dźwięku. Tworzył muzykę między innymi do przedstawień „Ona Wojna” oraz „Morze Zostanie”, realizowanego przez Teatr Zagłębia w Sosnowcu i teatr Publicyst.
Wspólnie z Mariną Mashtaler przygotował wcześniej warstwę muzyczną spektaklu „Słodko-kwaśny” teatru GAS. Ponikarovsky prowadzi również eksperymentalny projekt Ptastvo, którego debiutancki album „The Grit” ukazał się w 2026 roku.
Artysta jest weteranem wojny i angażuje się w działalność wolontariacką na rzecz Sił Zbrojnych Ukrainy.
Za organizację produkcji odpowiada Alina Buchko, kulturoznawczyni, animatorka kultury, menadżerka teatru GAS i jedna z kuratorek Sceny Ukraińskiej.
Premiera „Punktu wyjścia” rozpoczyna czwarty sezon Sceny Ukraińskiej, która działa przy Instytucie im. Jerzego Grotowskiego od 2023 roku.
Projekt powstał w odpowiedzi na sytuację ukraińskich artystów, którzy po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej inwazji zostali zmuszeni do opuszczenia kraju. Wojna przerwała działalność wielu instytucji kulturalnych, rozproszyła zespoły teatralne i postawiła twórców przed koniecznością organizowania życia zawodowego w nowych warunkach.
Instytut Grotowskiego stworzył przestrzeń umożliwiającą ukraińskim artystom kontynuowanie pracy, przygotowywanie premier i prezentowanie własnej twórczości.
Opiekę artystyczną nad Sceną Ukraińską sprawuje niezależny teatr GAS. Od początku działalności projekt koncentruje się na współczesnym teatrze ukraińskim, ze szczególnym uwzględnieniem młodej, niezależnej twórczości.
Scena stała się miejscem spotkania artystów i publiczności polskiej oraz ukraińskiej. Prezentowane są tutaj spektakle, performanse, wydarzenia muzyczne, warsztaty i spotkania poświęcone kulturze.
Skalę działalności pokazują dane przedstawione przez Instytut Grotowskiego w marcu 2026 roku. W ciągu dwóch lat funkcjonowania Sceny Ukraińskiej zorganizowano 66 wydarzeń, w których uczestniczyło ponad cztery tysiące widzów z Polski, Ukrainy i innych krajów.
Jednym z przedstawień prezentowanych w ramach projektu była „Historia Ukrainy”, w której trzy młode aktorki opowiadały o doświadczeniu wojny, wykorzystując własne biografie i fizyczne środki ekspresji.
W marcu 2026 roku pokazowi tego spektaklu towarzyszyła dyskusja poświęcona przyszłości Sceny Ukraińskiej. Rozmawiano o znaczeniu teatru tworzonego przez ukraińskich artystów w Polsce, zachowaniu tożsamości kulturowej, autonomii twórczej oraz dalszym rozwoju projektu.
Po trzech sezonach działalności Scena Ukraińska dysponuje już własnym dorobkiem artystycznym i publicznością. Kolejna premiera jest okazją do przyjrzenia się temu, jak rozwija się język teatralny zespołu GAS i jakie zagadnienia podejmują dziś jego twórczynie.
Temat najnowszego przedstawienia nabiera szczególnego znaczenia w kontekście historii obu krajów.
Polskie doświadczenia emigracyjne obejmują kolejne fale wyjazdów związanych z sytuacją polityczną, wojnami, represjami i poszukiwaniem pracy. Podobne procesy zachodziły w historii Ukrainy, gdzie emigracja zarobkowa, przymusowe przesiedlenia i polityczne prześladowania przez dziesięciolecia wpływały na losy całych społeczności.
Twórczynie „Punktu wyjścia” odwołują się między innymi do ukraińskiej emigracji za ocean w XX wieku. W przedstawieniu pojawia się również historia współczesnej diaspory ukraińskiej, kształtowanej przez wydarzenia po 2014 roku, kiedy Rosja dokonała aneksji Krymu i rozpoczęła działania wojenne w Donbasie, oraz po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji w lutym 2022 roku.
Zestawienie tych doświadczeń pozwala spojrzeć na migrację jako zjawisko powracające w historii Europy. Zmieniają się okoliczności polityczne, kierunki podróży i warunki życia, ale pytania dotyczące domu, przynależności i przyszłości pozostają aktualne.
W przypadku współczesnych ukraińskich artystów temat ten ma dodatkowy wymiar. Wielu z nich tworzy dziś poza granicami własnego kraju, pozostając w stałym kontakcie z rodzinami i przyjaciółmi żyjącymi w warunkach wojny.
Teatr staje się jednym ze sposobów opowiadania o tych doświadczeniach, a zarazem przestrzenią podtrzymywania więzi z językiem i kulturą.
„Punkt wyjścia” wpisuje się w dotychczasowe zainteresowania zespołu GAS, który w swoich realizacjach podejmuje zagadnienia pamięci, tożsamości, wojny i doświadczeń współczesnego społeczeństwa ukraińskiego.
Spektakl „Punkt wyjścia” będzie prezentowany 15 i 16 października 2026 roku o godzinie 19.00 w Studiu Na Grobli Instytutu Grotowskiego we Wrocławiu.
Przedstawienie powstało w językach ukraińskim i polskim. Organizatorzy informują, że zawiera głośną muzykę oraz treści dotyczące pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę i przymusowej migracji. Spektakl przeznaczony jest dla widzów od 14. roku życia.
Przedsięwzięcie zostało dofinansowane przez Centrum Mieroszewskiego w ramach IV Otwartego Konkursu.
Informacje o spektaklu
„Punkt wyjścia” / „Точка відліку”
Premiera: 15 października 2026 roku, godz. 19.00
Drugi pokaz: 16 października 2026 roku, godz. 19.00
Miejsce: Studio Na Grobli Instytutu Grotowskiego, ul. Na Grobli 30–32, Wrocław
Realizacja:
Reżyseria i dramaturgia: Sofiia Onishchenko
Aktorki i współautorki spektaklu: Anastazja Kogut, Solomiia Krasnoshtan, Iryna Sylinnyk
Muzyka: Marina Mashtaler, Volodymyr Ponikarovsky
Tekst: fragmenty dramatu Tetiany Shelepko „Punkt oczudnienia”, materiały dokumentalne i wypowiedzi aktorek
Menadżerka produkcji: Alina Buchko
Bilety:
Bilet normalny: 40 zł
Bilet ulgowy: 30 zł
Bilet Nasz Wrocław: 20 zł
Sprzedaż biletów prowadzi Instytut Grotowskiego.
