O spektaklu „ČÁSLAVSKÁ – TOKIO – 1964” Divadlo Alfa & PUK Puppet Theatre na Międzynarodowym Festiwalu Teatrów Lalek Dla Dorosłych „Metamorfozy Lalek” w Białymstoku pisze Wiesław Kowalski.
Na scenie tegorocznego Festiwalu “Metamorfozy Lalek” pojawiło się przedstawienie, które zaskakuje nie tyle tematyką – opowieści o wybitnych postaciach sportu nie są teatrowi obce – ile sposobem, w jaki łączy ono intymną biografię, wielką historię oraz refleksję nad kulturą i pamięcią. ČÁSLAVSKÁ – TOKIO – 1964, efekt współpracy czeskiego Divadlo Alfa i japońskiego PUK Puppet Theatre, to propozycja, która unika patosu, choć sięga po temat niebagatelny. To spektakl subtelny, pełen niuansów, lekkości i – paradoksalnie – wielowarstwowej głębi.
Twórcy – Jakub Vašíček i Tomáš Jarkovský – nie decydują się na dokumentalny zapis czy wierną rekonstrukcję losów Věry Čáslavskiej. Zamiast tego otrzymujemy fabularyzowaną, miejscami niemal oniryczną opowieść, rozpiętą pomiędzy realnymi wydarzeniami z Letnich Igrzysk Olimpijskich w Tokio w 1964 roku a przestrzenią symboliczną i baśniową. Takie ujęcie pozwala wyjść poza prostą biografię – czyni z historii czeskiej gimnastyczki pretekst do opowieści o spotkaniu dwóch kultur, o sile jednostki wobec historii oraz o nieuchronnym przenikaniu się sportu, polityki i tożsamości.
Jednym z najmocniejszych aspektów przedstawienia jest jego forma. Twórcy nie ograniczają się do jednej konwencji – teatr lalek, teatr cieni, teatr przedmiotu i rozbudowane projekcje multimedialne zostają tu wplecione w dynamiczną strukturę sceniczną, która nie pozwala widzowi pozostać biernym. Szczególnie interesującym zabiegiem jest poprowadzenie narracji przez duet komentatorów – Czecha i Japończyka – którzy przyjmują formę sportowych sprawozdawców, komentujących wydarzenia jak podczas transmisji na żywo. Dzięki temu struktura spektaklu przypomina telewizyjny show, w którym wydarzenia z przeszłości stają się ponownie „tu i teraz” – dostępne, dynamiczne, niemal fizycznie odczuwalne.
To właśnie w tej dwugłosowej narracji ujawnia się jeden z istotniejszych wymiarów spektaklu – jego międzykulturowy charakter. Dwunarodowa obsada (połowa zespołu to artyści z Czech, druga połowa z Japonii) nie pełni roli symbolicznej ozdoby. Wręcz przeciwnie – obecność przedstawicieli dwóch różnych tradycji teatralnych staje się siłą napędową całego spektaklu. Czeski ekspresjonizm i japońska precyzja, różne style animacji i fizyczna obecność lalkarzy tworzą sceniczne obrazy o dużej emocjonalnej sile. To nie tylko spektakl o spotkaniu – to spektakl, który jest spotkaniem. Dialogiem. Wymianą.
Postać Věry Čáslavskiej – budowana wieloma środkami: obecnością aktorki, animacją lalki, projekcją – staje się figurą nie tylko bohaterki sportowej, ale też kobiety zmagającej się z ciężarem swojej epoki. Twórcy nie unikają momentów ciemniejszych – przypomnienie jej protestu wobec radzieckiej okupacji Czechosłowacji w 1968 roku, gestu odwrócenia głowy podczas hymnu ZSRR w Meksyku, staje się w spektaklu punktem kulminacyjnym. To tutaj osobista odwaga spotyka się z politycznym dramatem. A zarazem – zostaje opowiedziana językiem, który nie moralizuje, nie osądza, ale pozwala widzowi współodczuwać.
ČÁSLAVSKÁ – TOKIO – 1964 to nie tylko opowieść o sportowej legendzie. To teatr pamięci – zbiorowej i indywidualnej. Spektakl, który zadaje pytania o to, jak – mimo różnic językowych, kulturowych i historycznych – możemy opowiadać sobie historie, które naprawdę łączą. Opowieść o odwadze, ale i o kruchości. O ciele sportowca i ciele marionetki. O tym, że nawet najbardziej odległe światy mogą odnaleźć wspólny rytm, jeśli zechcą się słuchać – i współdziałać.
I może właśnie dlatego powracają słowa Věry Čáslavskiej, które – wybrzmiewające dziś z nową mocą – mogą być podsumowaniem nie tylko jej życia, ale i przesłania spektaklu:
„Kiedy się przewrócisz, wstań. Zawsze się podnoś.”
W świecie, który nieustannie poddaje nas próbom, te słowa brzmią jak osobisty i uniwersalny manifest – odwagi, godności i nadziei.
fot. Divadlo Alfa & PUK Puppet Theatre
absolwent Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Słupsku oraz Studia Wokalno-Aktorskiego Danuty Baduszkowej przy Teatrze Muzycznym w Gdyni. Współpracował z wieloma teatrami w Polsce, m.in. Teatrem Polskim w Bydgoszczy. Ma na swoim koncie ponad 60 ról teatralnych. Od roku 2001 zajmuje się krytyką teatralną.
