Premiera odbędzie się 29 października w Instytucie Teatralnym w Warszawie, a kolejne prezentacje zaplanowano w Chorzowie i Krakowie.
infografika: Iron Realm Productions
Michał „Nihil” Kuźniak, lider zespołu Furia, oraz teatrolog Dominik Gac przygotowują nową odsłonę projektu „Dziady”. „Ciało Frasobliwego” będzie dźwiękową opowieścią poświęconą figurze Chrystusa Frasobliwego, zbudowaną z autorskiej muzyki, nagrań terenowych i materiałów archiwalnych. Premiera odbędzie się 29 października w Instytucie Teatralnym w Warszawie, a kolejne prezentacje zaplanowano w Chorzowie i Krakowie.
„Dziady” w wykonaniu Michała „Nihila” Kuźniaka i Dominika Gaca od kilku lat rozwijają się jako projekt sytuujący się pomiędzy eksperymentalnym słuchowiskiem, koncertem, działaniem performatywnym i artystycznym badaniem tradycji. Tegoroczna odsłona nosi tytuł „Ciało Frasobliwego” i odchodzi od bezpośredniego skupienia na archiwum „Gardzienic”, które stanowiło podstawę wcześniejszej pracy twórców. Tym razem ich zainteresowanie kieruje się ku jednej z najbardziej rozpoznawalnych figur polskiej ludowej religijności – Chrystusowi Frasobliwemu.
Nowy materiał przygotowują Michał „Nihil” Kuźniak, muzyk, kompozytor i lider metalowej Furii, oraz Dominik Gac, teatrolog i krytyk. Tak jak w poprzednich realizacjach wykorzystują autorską muzykę, nagrania terenowe oraz materiały archiwalne. Do współpracy przy „Ciele Frasobliwego” zaprosili również Remigiusza Mazura-Hanaja, muzyka i etnografa znanego m.in. z zespołów Księżyc i Wędrowiec. Podczas pokazów będzie on grał na żywo do warstwy dźwiękowej słuchowiska. Za stronę wizualną przedsięwzięcia odpowiada Wojciech Kopeć, artysta związany z Akademią Sztuk Pięknych w Krakowie, zajmujący się malarstwem, instalacją, rysunkiem i aranżacją wystaw.
Twórców interesuje nie tylko religijne znaczenie przedstawienia Chrystusa siedzącego w pozie zadumy, ale przede wszystkim jego miejsce w kulturze i ludzkiej codzienności. W zapowiedzi projektu określają „Ciało Frasobliwego” jako dźwiękową opowieść o powstawaniu figury, w której szukają tego, co „ludzkie, uniwersalne i przedchrześcijańskie”. Szczególną uwagę zwracają na obecność Frasobliwego poza świątyniami – przy drogach, w kapliczkach, na granicach wsi i w otwartej przestrzeni, gdzie przez dziesięciolecia stawał się niemym świadkiem codzienności kolejnych pokoleń.
W takim ujęciu drewniana figura ma być jednocześnie świadkiem i powiernikiem. Twórcy opisują ją jako medium przechowujące historie ludzi, którzy na nią patrzyli, powierzali jej lęki, żal czy prośby. Ważniejsza od dogmatycznego wymiaru przedstawienia staje się więc jego funkcja: Frasobliwy jako „smutny Bóg-pocieszyciel”, figura, która w spotkaniu z człowiekiem zostaje symbolicznie ożywiona i przynosi ulgę.
Ten kierunek pozostaje konsekwentny wobec wcześniejszej pracy Kuźniaka i Gaca. Artyści od lat interesują się kulturą tradycyjną nie jako materiałem do prostego cytowania folkloru, lecz jako zapisem pamięci, dawnych rytuałów, sposobów myślenia i zbiorowych doświadczeń. W rozmowie dla Culture.pl obaj podkreślali, że interesuje ich wieś przede wszystkim z perspektywy antropologii kultury i że próbują docierać do głębszych warstw stojących za tradycyjnymi pieśniami, obrzędami czy krajobrazem.
Pierwsze „Dziady” Kuźniaka i Gaca wyrastały z archiwalnych nagrań Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” z lat 1977–1981. Dominik Gac pracował wcześniej w archiwum Ośrodka i to właśnie tam zetknął się z materiałami dokumentującymi pierwsze wyprawy zespołu Włodzimierza Staniewskiego na polską wieś. Razem z Nihilem zaczęli pracować nad własnym słuchowiskiem już w 2018 roku.
Powstał utwór wykorzystujący głosy mieszkańców wsi, tradycyjne pieśni, świadectwa uczestników wypraw, fragmenty poezji Adama Mickiewicza, nagrania teatralne i współczesną muzykę. Współautorką scenariusza została Jadwiga Rodowicz-Czechowska, która brała udział w dawnych wyprawach „Gardzienic”. Konstrukcja słuchowiska nawiązywała do struktury tamtych działań: rekonesansu, przyjazdu do wsi, spotkań z mieszkańcami, przedstawień i „Guseł”.
Autorzy określali tę formę mianem „mistycznego reportażu” i współczesnego obrzędu przywoływania głosów przeszłości. Materiał składał się m.in. z głosu, trembity, psałterium, syntezatora, gitary elektrycznej i basowej oraz nagrań terenowych. Ostateczna wersja trwała ponad 114 minut.
Pierwsze prezentacje odbywały się już w 2023 roku. „Dziady” pokazano m.in. podczas Festiwalu Rymkiewiczowskiego w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, a w październiku 2024 roku dwukrotnie w Instytucie Teatralnym oraz w krakowskim Dworku Białoprądnickim. Projekt był później prezentowany także w kolejnych miejscach, m.in. w 2025 roku w Fabryce Sztuki w Łodzi w ramach programu Teatru CHOREA.
W rozmowie z Polskim Radiem twórcy podkreślali, że słuchowisko jest dla nich formą „wywoływania duchów” – próbą usłyszenia tego, co z dawnego świata przetrwało w zapisanych głosach i nagraniach. Nie chodziło jednak o rekonstrukcję przeszłości, lecz o wejście z nią we współczesną relację.
„Ciało Frasobliwego” można więc traktować jako kolejny etap tej samej pracy: poszukiwania punktu styku między żywym człowiekiem, pamięcią, rytuałem, muzyką i materialnymi śladami kultury.
Premiera tegorocznej odsłony odbędzie się 29 października o godz. 19.30 w Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie. Dzień później, 30 października, „Ciało Frasobliwego” zostanie pokazane w Teatrze Anatomia w Chorzowie, również o godz. 19.30. Trzeci pokaz zaplanowano 31 października w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie.
