Dokument przedstawiony przez minister kultury i dziedzictwa narodowego Martę Cienkowską dotyczy obszaru dotychczas nieuregulowanego w sposób systemowy.
fot. Danuta Matloch/MKiDN
Chodzi o ciągłość ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego osób wykonujących zawód artystyczny, których dochody mają charakter nieregularny i zmienny.
Projekt nie zastępuje istniejących instrumentów wsparcia, takich jak preferencje podatkowe w postaci 50-procentowych kosztów uzyskania przychodu. Koncentruje się na innym wymiarze funkcjonowania artystów – dostępie do ubezpieczenia zdrowotnego, składek emerytalnych i zabezpieczenia socjalnego w okresach braku stałych dochodów.
Według danych przywołanych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego środowisko artystyczne w Polsce liczy ok. 60 tys. osób działających m.in. w obszarach muzyki, teatru, sztuk wizualnych, filmu, literatury i tańca. Około 69 proc. artystów osiąga dochody poniżej średniej krajowej, a 30 proc. – poniżej minimalnego wynagrodzenia. Jedynie 8,3 proc. pracuje na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, natomiast 15,3 proc. pozostaje poza jakimkolwiek tytułem ubezpieczeniowym.
Jak podkreślała ministra Marta Cienkowska w sejmowym wystąpieniu: „Bez ubezpieczenia nie ma dostępu do publicznych świadczeń zdrowotnych, zasiłków chorobowych czy ochrony macierzyńskiej, a luki w składkach przekładają się później na niższe emerytury lub ich brak”.
Projekt ustawy zakłada wprowadzenie statusu artysty zawodowego, przyznawanego osobom wykonującym działalność artystyczną w sposób profesjonalny i stały, posiadającym udokumentowany dorobek oraz osiągającym dochody z działalności artystycznej. Status miałby charakter czasowy – przyznawany na trzy lata, z możliwością przedłużenia, a po dziewięciu latach aktywności zawodowej do pięciu lat.
Kluczowym elementem projektu jest mechanizm dopłat do składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne dla artystów o najniższych dochodach. Dopłaty miałyby być finansowane z budżetu państwa i przekazywane bezgotówkowo bezpośrednio do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, bez opodatkowania i bez wliczania ich do dochodu artysty. System ma zapewnić ciągłość ubezpieczenia niezależnie od okresowych wahań dochodów.
Projekt przewiduje również transparentną procedurę przyznawania statusu artysty zawodowego. Wnioski sprawdzałaby komisja opiniująca, a decyzje podejmowałby dyrektor Centrum Edukacji i Pracy Artystycznej. Dopłaty przyznawane byłyby na okres 12 miesięcy, z możliwością ponownego składania wniosków.
Jak wskazuje MKiDN, wcześniejsze próby wprowadzenia podobnych rozwiązań nie zakończyły się procedowaniem ustawy. Projekt złożony w Sejmie w 2023 r. spotkał się z zastrzeżeniami dotyczącymi metodologii liczenia skutków finansowych oraz proponowanych rozwiązań prawnych i nie przeszedł etapu uzgodnień.
Obecny projekt został przygotowany we współpracy z Ministerstwem Finansów oraz Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, był także poddany konsultacjom publicznym i uzgodnieniom międzyresortowym. Zawiera ocenę skutków regulacji, w tym skutków finansowych.
Projekt ustawy wpisuje się w szerszą dyskusję o warunkach pracy w sektorze kultury i kreatywnym. Proponowane rozwiązania nie zmieniają zasad opodatkowania działalności twórczej, lecz mają uzupełnić istniejące mechanizmy o narzędzia zabezpieczenia socjalnego.
Jak mówiła w Sejmie ministra kultury: „Rozmowa wokół tej ustawy nie jest rozmową wyłącznie o artystach, lecz o tym, czy państwo potrafi rozumieć kulturę jako istotny element życia społecznego i gospodarczego”.
Przed projektem stoi dalsza ścieżka legislacyjna. Jej przebieg pokaże, czy proponowane rozwiązania zostaną uznane za adekwatne wobec specyfiki pracy artystycznej i możliwości finansowych państwa.
