23 października na Scenie Kameralnej Teatru Dramatycznego im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu odbędzie się premiera spektaklu „Lubieżnik”.
infografika: Teatr Dramatyczny w Wałbrzychu
Opis podróży tajemnej z Przystajni do Bazylei” w reżyserii Seba Majewskiego. Przedstawienie inspirowane jest biografią Mariana Henela, jednego z najbardziej niezwykłych polskich twórców art brut, którego wielkoformatowe gobeliny i fotografie zdobyły międzynarodowe uznanie.
Marian Henel przez ponad trzydzieści lat przebywał w szpitalu psychiatrycznym w Branicach. Tam odkryto jego talent plastyczny, a tworzone przez niego prace zaczęły z czasem trafiać do zagranicznych kolekcji. Jego życie, naznaczone przemocą, odrzuceniem i wieloletnią izolacją, stało się inspiracją dla najnowszej produkcji wałbrzyskiego teatru.
Autorami tekstu „Lubieżnika” są pilgrim i Seb Majewski, który odpowiada również za reżyserię i przestrzeń sceniczną. Dramaturgię przygotował Tomasz Jękot.
Marian Henel (1926–1993) urodził się w Przystajni koło Częstochowy. Jego dzieciństwo upłynęło w biedzie, a po śmierci matki trafił pod opiekę rodziny zastępczej, w której doświadczał przemocy i upokorzeń. Przez kolejne lata podejmował różne prace, między innymi w gospodarstwie rolnym. W 1960 roku znalazł się w Szpitalu dla Psychicznie i Nerwowo Chorych w Branicach, gdzie pozostał do końca życia.
Początkowo pracował w szpitalnej tkalni, wykonując materiały przeznaczone na bieliznę dla pacjentów. W 1968 roku trafił do Pracowni Ekspresji Sztuki Psychopatologicznej, prowadzonej przez Stanisława Wodyńskiego. W ramach terapii zajęciowej zaczął tworzyć wielkoformatowe dywany, nazywane gobelinami.
Jego prace przedstawiały przede wszystkim kobiece ciała, sceny erotyczne, fantastyczne stworzenia i postacie budzące niepokój. Powstawały również inscenizowane fotografie i autoportrety, w których Henel odgrywał rozmaite role. Twórczość ta, pełna seksualnych obsesji, lęków i osobliwych wyobrażeń, zwróciła uwagę badaczy sztuki nieprofesjonalnej.
Henel wykonał jedenaście wielkoformatowych gobelinów. Największy z nich mierzy ponad sześć metrów długości i trzy metry szerokości. Jego dzieła zaliczane są dziś do znaczących osiągnięć art brut, czyli sztuki tworzonej poza oficjalnym obiegiem artystycznym, często przez osoby pozbawione akademickiego wykształcenia plastycznego.
Prace Henela znalazły się między innymi w szwajcarskich kolekcjach sztuki. Szczególne miejsce zajmują w zbiorach abcd Art Brut, dokumentujących twórczość artystów funkcjonujących poza głównym nurtem kultury.
W latach 2024–2025 Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu, będące oddziałem Muzeum Narodowego, zaprezentowało wystawę „Obłęd. Przypadek Mariana Henela – lubieżnika z Branic”. Po raz pierwszy publiczność mogła zobaczyć w jednym miejscu jego gobeliny, rysunki oraz kilkadziesiąt fotografii. Ekspozycja przypomniała postać artysty, którego twórczość przez wiele lat pozostawała szerzej nieznana.
Twórcy wałbrzyskiego przedstawienia sięgają do biografii Henela, aby opowiedzieć o wpływie środowiska społecznego na los człowieka.
Bohater spektaklu, Edzio, później Edward, od dzieciństwa doświadcza odrzucenia. Ze względu na swoją niepełnosprawność i pozycję społeczną staje się ofiarą przemocy oraz seksualnego wykorzystywania przez otoczenie.
Jego dalsze losy prowadzą przez kolejne doświadczenia XX wieku: nazistowski obóz koncentracyjny, represje stalinowskiego aparatu państwowego i rzeczywistość państwowego gospodarstwa rolnego. Ostatecznie Edward trafia do szpitala psychiatrycznego, gdzie zaczyna tworzyć fotografie i gobeliny.
Prace bohatera zdobywają uznanie jako przykłady art brut i trafiają do prestiżowych kolekcji w Szwajcarii. Ich autor pozostaje jednak na marginesie życia artystycznego. Wraz z rosnącym zainteresowaniem jego twórczością coraz wyraźniej ujawnia się rozdźwięk między wartością przypisywaną dziełom a losem człowieka, który je stworzył.
Spektakl podejmuje również temat społecznego wykluczenia, odpowiedzialności otoczenia za przemoc oraz mechanizmów, które przez całe życie ograniczają możliwości jednostki.
Za kostiumy odpowiada Józef Gałązka, choreografię przygotowała Blanka Moryc, a muzykę wykonają Olga Mysłowska i Daniel Pigoński, tworzący duet Polpo Motel. Autorem plakatu jest Jakub Idzik.
W obsadzie znaleźli się Julian Boduszek, Angelika Cegielska, Mateusz Flis, Rafał Gorczyca, Rafał Kosowski, Wojciech Marek Kozak, Seb Majewski, Piotr Mokrzycki, Marta Moś oraz Dusiek Olszański.
Premiera „Lubieżnika. Opisu podróży tajemnej z Przystajni do Bazylei” odbędzie się 23 października 2026 roku na Scenie Kameralnej Teatru Dramatycznego im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu.
Kolejne przedstawienia zaplanowano na 25, 29 i 30 października oraz 4, 5 i 6 grudnia.
Spektakl przeznaczony jest wyłącznie dla widzów pełnoletnich. Teatr informuje, że w przedstawieniu pojawiają się nagość, wulgarne słownictwo oraz nawiązania do przemocy fizycznej i psychicznej.
