O książce „Nina i Józef. Sceny z życia, które minęło” Liliany Śnieg-Czaplewskiej wydanej przez Wydawnictwo Rebis pisze Wiesław Kowalski.
Liliana Śnieg-Czaplewska podjęła się trudnego i ryzykownego zadania: sportretowania dwojga bohaterów, którzy przez lata byli częścią dwóch zupełnie różnych światów – teatralnego i politycznego. Nina Andrycz – pierwsza dama polskiego teatru dramatycznego – i Józef Cyrankiewicz – premier, człowiek systemu, były więzień Auschwitz. Ich losy splotły się nie tylko prywatnie, ale i publicznie, czyniąc z ich małżeństwa coś na kształt symbolicznego związku sztuki i władzy w PRL.
Autorka znała Ninę Andrycz osobiście, co z jednej strony daje jej wyjątkowy dostęp do bohaterki, a z drugiej – wpływa na ton narracji. Sympatia wobec aktorki, obecna w książce, nie przeszkadza jednak w pokazaniu jej jako postaci złożonej, często niełatwej w kontaktach, nieustannie grającej rolę, nawet poza sceną. To portret kobiety, która z wyboru postawiła na samotność, sztukę i dyscyplinę – rezygnując z życia rodzinnego, podporządkowując wszystko swojej karierze.
Z perspektywy teatrologa szczególnie interesujące jest to, co książka mówi – lub pomija – w kwestii aktorstwa Andrycz. Niestety, tej warstwy artystycznej zabrakło w pogłębionej formie. Owszem, autorka wspomina o jej wieloletnich kreacjach, o wielkości i manierze, ale brakuje analizy konkretnych ról, etapów jej aktorskiego dojrzewania, kontaktów z reżyserami czy zmian w stylu gry. Nie dowiadujemy się, jak jej monumentalna, klasycyzująca maniera odbierana była w różnych dekadach – ani jak wpływała na postrzeganie jej przez publiczność i krytykę. To poważne niedopowiedzenie, jeśli mówimy o artystce z tak rozległym dorobkiem scenicznym.
Z kolei relacja Andrycz z Cyrankiewiczem staje się osią narracyjną książki – i tu wiele obserwacji autorki zasługuje na uwagę. Ich małżeństwo – zawarte na oczach całej Polski Ludowej – było unikalne, ale jak pokazuje autorka, dalekie od bajki. Cyrankiewicz – polityk ambitny, ale i ulegający pokusom życia prywatnego – zapewnił Ninie wyjątkową pozycję w świecie kultury. Z jednej strony – była nietykalna, chroniona, obsadzana bez konieczności rywalizacji. Z drugiej – cena tej stabilizacji okazała się wysoka. Uczuciowo samotna, pozostała w cieniu politycznych ambicji męża, a ich związek stopniowo tracił emocjonalne fundamenty.
Z punktu widzenia historii teatru szczególnie interesujące są mechanizmy tej systemowej „nietykalności”. Aktorka, która nie podlegała krytyce, której nie wypadało odmówić roli, nawet gdy nie była do niej fizycznie czy wiekowo dopasowana – to ciekawy przykład funkcjonowania artysty w systemie politycznym. Andrycz miała talent, ale miała też ochronny parasol. Młodsze aktorki musiały czekać, aż „królowa” odda im scenę – a nie działo się to szybko.
Forma książki jest niejednorodna – łączy elementy biografii, eseju, reportażu i wspomnienia. Dla jednych to może być jej siłą – dla innych słabością. Struktura opowieści chwilami przypomina kolaż: narracja przeskakuje w czasie, niekiedy traci spójność, by za chwilę wrócić do linii życia bohaterów. Zamiast klasycznej, uporządkowanej biografii otrzymujemy zbiór impresji i refleksji – sceny z życia, jak mówi tytuł – a nie linearny dramat. To może irytować czytelnika przyzwyczajonego do faktograficznej precyzji, ale jednocześnie wpisuje się w teatralność tematu.
To nie jest książka o teatrze jako instytucji. To książka o kobiecie, która uczyniła z teatru przestrzeń życia – z wyboru i z przekory. I choć nie spełnia oczekiwań w zakresie szczegółowej analizy dorobku scenicznego, zadaje istotne pytania o cenę sukcesu, o kompromisy z władzą, o to, czy artysta może naprawdę istnieć poza polityką – szczególnie wtedy, gdy polityka sama się do niego zbliża.
„Nina i Józef”, choć niepozbawiona słabości, jest pozycją wartościową. Pokazuje mechanizmy funkcjonowania ludzi kultury w realiach PRL, portretuje jednostki nieoczywiste, niejednoznaczne, czasem uwikłane. A przede wszystkim – zmusza do refleksji nad tym, jak wiele w teatrze zależy nie tylko od talentu, ale i od okoliczności historycznych, osobistych wyborów i gęsto utkanego tła epoki.
fot. Wydawnictwo Rebis
absolwent Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Słupsku oraz Studia Wokalno-Aktorskiego Danuty Baduszkowej przy Teatrze Muzycznym w Gdyni. Współpracował z wieloma teatrami w Polsce, m.in. Teatrem Polskim w Bydgoszczy. Ma na swoim koncie ponad 60 ról teatralnych. Od roku 2001 zajmuje się krytyką teatralną.
