II Interdyscyplinarna Konferencja – Alchemia opery. Ingrediencje – receptury – procedury”

26–27 listopada 2025, Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 26, Sala im. Sobieskich, Warszawa

Organizatorzy: Zakład Muzykologii Instytutu Sztuki PAN oraz Pracownia Teatru Dawnego IS PAN. W imieniu organizatorów do udziału zaprasza dr hab. Patryk Kencki, profesor PWSFTviT w Łodzi i adiunkt IS PAN.

Konferencja poświęcona jest operze jako sztuce „alchemicznej”: temu, jak powstaje spektakl, jak mieszają się muzyka, słowo, obraz i teatr, jakie „składniki” i strategie stosują kompozytorzy, libreciści, reżyserzy i badacze.

PROGRAM KONFERENCJI

26 listopada (środa)

Miejsce: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 26, Sala Sobieskich

10.00 – Otwarcie konferencji

10.20–11.40 – Sesja I

• Iwona Puchalska (UJ) – o świecie dzieciństwa w operze Maurice’a Ravela Dziecko i czary: rzeczy, zwierzęta i magia na scenie.
• Małgorzata Sułek (AM Łódź) – Kalina Apolinarego Szeluty jako „tygiel narodowych ingrediencji”, czyli jak buduje się polską operę narodową.
• Małgorzata Lisecka (UMK) – o operze La Rivale Lucii Ronchetti i pastiszu jako sposobie twórczego dialogu z tradycją Monteverdiego.

11.40–12.00 – Przerwa kawowa

12.00–13.20 – Sesja II

• Elżbieta Nowicka (UAM) – skąd biorą się operowe figury pasterzy u Wagnera, Pucciniego i Szymanowskiego.
• Natalia Kaminiczna (UAM) – opera jako „płynne” dzieło i jej literackie interpretacje w XIX wieku (Kraszewski, Orzeszkowa, Prus).
• Jan Załęcki (Uniwersytet Wrocławski) – jak adaptowano średniowieczną literaturę niderlandzką do oper w latach 1900–1945.

13.20–15.00 – Przerwa obiadowa

15.00–16.00 – Prezentacja teatraliów w Zbiorach Specjalnych IS PAN

16.00–16.20 – Przerwa kawowa

16.20–17.40 – Sesja III

• Waldemar Raźniak (AT Warszawa) – różne formy librett i narzędzia reżyserskie na przykładzie współczesnych oper (Solaris, Fake-opera, Noc kruków, Il trionfo del tempo…).
• Agnieszka Szynk-Mika (UŁ / AM Łódź) – Najlepsze miasto świata. Opera o Warszawie: od książki Grzegorza Piątka do operowej inscenizacji.
• Małgorzata Budzowska (UŁ / Oxford) – „idiotyczna” samotność w operze Krzysztofa Warlikowskiego według Weinberga i Dostojewskiego.

27 listopada (czwartek)

Miejsce: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 26, Sala Sobieskich

9.00–10.20 – Sesja IV

• Grzegorz Zieziula (IS PAN) – muzyczny cytat, aluzja i parafraza jako dyskretne nośniki znaczeń w operze.
• Hanna Kicińska (UAM) – co dziś nazywamy „arią koncertową” i dlaczego to pojęcie wymaga uporządkowania.
• Jakub Chachulski (IS PAN) – „pochwała niekonsekwencji”: strukturalne i dramaturgiczne osobliwości opery przednowoczesnej.

10.20–10.40 – Przerwa kawowa

10.40–11.40 – Sesja V

• Grażyna Golik-Szarawarska (UŚ) – koncepcja Gesamtkunstwerk w myśli Tadeusza Zielińskiego.
• Małgorzata Komorowska – czym jest „widowisko” w operze i jakie funkcje spełnia dziś na scenie.

11.40–11.45 – Przerwa techniczna

11.45–12.20 – Sesja VI

• Piotr Kamiński (online) – „Rzeź w operze”: o dominacji muzyki nad słowem i kryzysie operowego słowa.

12.20–13.40 – Przerwa obiadowa

13.40–15.00 – Sesja VII

• Ryszard Daniel Golianek (UAM / AM Łódź) – parodia procedur i norm operowych jako zasada dramaturgiczna opery komicznej.
• Magdalena Dziadek (UJ) – „piosenkowość” oper Moniuszki w oczach XIX-wiecznych krytyków.
• Joanna Maleszyńska (UAM) – o piosenkach w operze i ich roli – od charakterystyki bohatera po budowanie akcji.

15.00–15.40 – Dyskusja końcowa

15.40–16.40 – Przerwa kawowa i przejazd do Łazienek Królewskich

16.40 – Oprowadzenie po Teatrze Królewskim w Łazienkach
Prowadzenie: Patryk Kencki (IS PAN), Stara Oranżeria.

Wybrani prelegenci

• Małgorzata Budzowska – filolożka klasyczna i teatrolożka z Uniwersytetu Łódzkiego, związana także z Archive of Performances of Greek and Roman Drama w Oxfordzie. Bada antyk w teatrze współczesnym. W wystąpieniu analizuje operę Idiota Weinberga w reżyserii Warlikowskiego jako opowieść o samotności i „bezdomności” człowieka w czasach polikryzysu.
• Jakub Chachulski – muzykolog z Instytutu Sztuki PAN, specjalista od twórczości Józefa Elsnera, autor m.in. katalogu jego utworów i przekładu dzienników Charlesa Burneya. Mówi o tym, dlaczego strukturalna „niekonsekwencja” w dawnych operach bywa ich atutem, a nie wyłącznie wadą.
• Magdalena Dziadek – muzykolożka z UJ, badaczka kultury muzycznej XIX wieku. Zajmuje się m.in. krytyką muzyczną i Moniuszką. Jej referat porządkuje, co XIX-wieczni recenzenci rozumieli przez „piosenkowość” oper Moniuszki i jak to określenie kształtowało odbiór jego dzieł.
• Ryszard Daniel Golianek – profesor UAM i AM w Łodzi, autor licznych książek o muzyce XIX wieku, operze i Mahlerze. Pokazuje, jak opera komiczna wykorzystuje parodię poważnej opery seria jako główny pomysł dramaturgiczny.
• Grażyna Golik-Szarawarska – historyczka teatru z Uniwersytetu Śląskiego, badaczka recepcji antyku i teatru muzycznego. Omawia koncepcję Gesamtkunstwerk w twórczości Tadeusza Zielińskiego i jej związki z ideą „teatru jako świątyni sztuki”.
• Natalia Kaminiczna – doktorantka UAM, zajmuje się operą jako szczególną formą dramatu. W swoim referacie pokazuje, że historię opery można czytać przez konkretne inscenizacje, a nie tylko przez „jedną” wersję dzieła, korzystając m.in. z przykładów Kraszewskiego, Orzeszkowej i Prusa.
• Piotr Kamiński – tłumacz, publicysta i znawca opery, autor przewodnika Tysiąc i jedna opera. Mówi o tym, jak muzyka w operze „zdominowała” słowo i dlaczego obecny stan równowagi między nimi bywa jego zdaniem absurdalny.
• Hanna Kicińska – muzykolożka zajmująca się historią opery i wykonawstwa. Proponuje uporządkowanie pojęcia „arii koncertowej” i rozróżnienie między ariami pisanymi dla sceny a tymi tworzonymi wyłącznie do sali koncertowej.
• Małgorzata Komorowska – badaczka historii polskiej kultury muzycznej i współpracowniczka IS PAN. W centrum jej wystąpienia jest „widowisko” – sceniczny efekt: jak zmienia sens opery, kiedy staje się równie ważny jak muzyka i dramat.
• Małgorzata Lisecka – muzykolożka i kulturoznawczyni z UMK, specjalistka od opery włoskiej i francuskiej. Analizuje La Rivale Lucii Ronchetti jako współczesny pastisz Monteverdiego i dowód, że tradycyjne środki retoryki muzycznej nadal silnie działają na emocje.
• Joanna Maleszyńska – literaturoznawczyni z UAM, od lat bada związki literatury i muzyki, szczególnie piosenkę. W referacie pokazuje, jak piosenki w operach – od Mozarta po Korngolda – budują postaci, emocje i akcję.
• Elżbieta Nowicka – profesor UAM, badaczka romantyzmu i opery, współtwórczyni Centrum Badań nad Teatrem Muzycznym. Jej wystąpienie dotyczy „operowych pasterzy”: skąd przychodzą, co niosą ze sobą z tradycji bukoliki i jakie znaczenia uruchamiają u Wagnera, Pucciniego i Szymanowskiego.
• Iwona Puchalska – literaturoznawczyni i komparatystka z UJ, zajmuje się operą i teatrem muzycznym. Analizuje Dziecko i czary Ravela i Colette jako dzieło łączące feerię, psychologię i dziecięcą wyobraźnię.
• Waldemar Raźniak – reżyser i profesor Akademii Teatralnej, były dyrektor Narodowego Starego Teatru. Na przykładzie czterech współczesnych produkcji operowych opowiada o różnych typach librett i o tym, jak kształt tekstu wpływa na muzykę i reżyserię.
• Małgorzata Sułek – muzykolożka i polonistka, badaczka Moniuszki, Paderewskiego i Lutosławskiego. Przygląda się operze Kalina Apolinarego Szeluty i sprawdza, ile w niej naprawdę „Halki” i polskiej opery narodowej, a ile nowego myślenia o tym gatunku.
• Agnieszka Szynk-Mika – doktorantka UŁ i wykładowczyni AM w Łodzi, autorka tekstów w „Ruchu Muzycznym”. Analizuje Najlepsze miasto świata. Operę o Warszawie jako sceniczną odpowiedź na książkę Grzegorza Piątka i próbę przełożenia reportażu na język opery.
• Grzegorz Zieziula – muzykolog z IS PAN, edytor ważnych polskich oper i badacz długiego XIX wieku. W swoim wystąpieniu pokazuje, jak muzyczne cytaty i aluzje tworzą dodatkowe znaczenia zrozumiałe czasem tylko dla „happy few”, ale istotne dla całego świata opery.