„Gąsiornica” – zapomniany dramat Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej wraca po latach

W Roku Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej Polskie Radio RDC sięga po tekst niemal nieobecny w obiegu teatralnym i literackim. „Gąsiornica” – dramat napisany prawdopodobnie tuż przed wybuchem II wojny światowej – doczeka się swojej prapremierowej realizacji w formie słuchowiska.

Emisja odbędzie się w Boże Narodzenie, 25 grudnia 2025 r., tuż po godzinie 20:00, wyłącznie na antenie RDC.

To wydarzenie symboliczne, ale i znaczące programowo. W momencie, gdy Rok Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej dobiega końca, radio publiczne przypomina, że jej dorobek nie ogranicza się do poezji i liryki miłosnej, z którą bywa najczęściej utożsamiana. „Gąsiornica” pokazuje Pawlikowską jako dramatopisarkę świadomą napięć społecznych, psychologicznych i kulturowych swoich czasów – i zaskakująco aktualną z dzisiejszej perspektywy.

Dramat o rodzinie, która pęka od środka

Punktem wyjścia „Gąsiornicy” jest pozornie stabilny, mieszczański model rodziny: ojciec pochłonięty pracą zawodową, matka dbająca o dom, dorastające dzieci funkcjonujące w jasno wyznaczonych rolach. Ten porządek zostaje jednak zakwestionowany, gdy syn zaczyna podejrzewać matkę o romans. Podejrzenie szybko przeradza się w obsesję – nie tylko tropienia zdrady, ale kontroli kobiecego życia emocjonalnego i prywatnych wyborów.

Jak pisała Monika Żółkoś na łamach miesięcznika „Dialog” (2018), dramat Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej demaskuje kulturowy mit „świętej matki”, której tożsamość ma być całkowicie podporządkowana rodzinie. Emocjonalne spełnienie poza tym porządkiem zostaje uznane za wykroczenie – nie tylko moralne, ale społeczne.

Pawlikowska-Jasnorzewska: ironia zamiast deklaracji

„Gąsiornica” nie jest dramatem publicystycznym wprost. Pawlikowska-Jasnorzewska posługuje się ironią, groteską i absurdem, unikając jednoznacznych tez. Krytyka społeczna rozpisana jest na relacje rodzinne, drobne gesty, niedopowiedzenia i napięcia psychologiczne. To właśnie ta forma – daleka od deklaratywności – sprawia, że tekst sprzed blisko dziewięćdziesięciu lat zachowuje aktualność.

Dyskusja o prawie kobiet do samostanowienia, o konfliktach pomiędzy rolami społecznymi a potrzebą osobistego spełnienia pozostaje jednym z kluczowych tematów współczesnej debaty publicznej. „Gąsiornica” nie oferuje prostych odpowiedzi, ale precyzyjnie nazywa mechanizmy kontroli i przemocy symbolicznej wpisane w rodzinne i społeczne struktury.

Radiowa prapremiera

Decyzja o realizacji dramatu w formie słuchowiska wydaje się szczególnie trafna. Tekst, który nigdy nie doczekał się wystawienia scenicznego, zyskuje przestrzeń wyobraźni i skupienia, jaką oferuje radio. Adaptację i reżyserię przygotowała Aleksandra Głogowska, za reżyserię dźwięku odpowiada Andrzej Brzoska, a muzykę skomponowała Zuzanna Całka.

W obsadzie znaleźli się:

• Anna Cieślak – Maryla
• Adam Woronowicz – Jan
• Dorota Bzdyla – Bogdzia
• Paweł Krucz – Lech
• Henryk Talar – Lekarz
• Mateusz Banasiuk – Emanuel

Kontekst roku patronackiego

Rok 2025 został ustanowiony przez Senat Rokiem Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej jako wyraz uznania dla jej znaczenia w historii polskiej literatury. Poetka pozostaje jedną z najczęściej tłumaczonych polskich autorek – obok Wisławy Szymborskiej – a jej twórczość funkcjonuje w obiegu międzynarodowym.

Radiowa prapremiera „Gąsiornicy” wpisuje się w ten kontekst nie jako gest jubileuszowy, lecz jako realne poszerzenie obrazu dorobku Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. To przypomnienie, że jej dramaty – rzadziej obecne w repertuarach – stanowią istotny komentarz do społecznych napięć XX wieku, które nie zniknęły także dziś.

Informacje praktyczne

Przed emisją słuchowiska zaplanowano rozmowę Grzegorz Chlasta z Rafałem Podrazą, inicjatorem Roku Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej.

Polskiego Radia RDC można słuchać:

• w Warszawie na 101 FM,
• w pasmach lokalnych,
• online: www.rdc.pl/player.