Erynie schodzą ze sceny

Ważnymi elementami wizualnymi tej „Orestei” są również scenografia (autorstwa, podobnie jak kostiumy, Annelies Vanlaere) i reżyseria światła (Mark Van Denesse). Postacie wchodzą po, schodzą z i przez większość czasu przebywają na – wielostopniowej piramidzie, obracanej siłą mięśni Chorusa (Mariusz Bonaszewski), ilekroć zachodzi potrzeba zmiany perspektywy lub pokazania upływu czasu. Tu wracam do mojej potrzeby kilkukrotnego obejrzenia tego spektaklu: z perspektywy prawej strony widowni widać np., że powracający z wojny Agamemnon (Robert Czerwiński) stawia jedną stopę zawsze po oświetlonej, a drugą po nieoświetlonej stronie piramidy, w prosty i przejmujący sposób pokazując ambiwalencję własnej osoby z perspektywy czekających na jego powrót domowników. 

A zatem: wszystko (dosłownie) kręci się wokół piramidy, będącej nie tylko symbolem hierarchii (wartości czy ważności?), ale także po prostu grobowcem, w którym bohaterowie składają swoje traumy i kolejne poddane przemocy ciała. Co ciekawe, od samego początku piramidę „zamieszkuje” obserwująca dzieje swojej rodziny Ifigenia (Hanna Wojtóściszyn), ciągle wspominana i przyzywana, zwłaszcza przed matkę. To ona uspokaja Klitajmestrę przy próbie pozbycia się z rąk wyimaginowanej krwi (córki czy męża?) w epizodzie godnym Lady Makbet; to ona spokojnie zajmuje miejsce przy siostrze, Elektrze (Ewa Bukała), oskarżającej matkę o skupianie się na martwym dziecku zamiast na  dzieciach żyjących. Ifigenii nie ma, ale JEST – i jako jedyna uwolniła się z kręgu nienawiści i przemocy. Być może jeszcze Hekuba i jej córka Kasandra (Karolina Staniec), są w przewrotny sposób wolne od konieczności nadawania mocy kolejnym wydarzeniom. Ich los jako niewolnic jest z góry przesądzony, pozwala udać się na „wewnętrzną emigrację”.

Co innego „ci biedni zwycięzcy”, jak nazywa ich gorzko trojańska królowa. Teraz, gdy wojna skończona, muszą stanąć do walki z nagromadzonymi przez dziesięć trudnych lat traumami. Agamemnon wraca do domu tylko po to, żeby bez słowa zginąć z rąk Klitajmestry i Ajgistosa (Cezary Kosiński) w ramach sprawiedliwości i zadośćuczynienia za śmierć Ifigenii. Kiedy Orestes zjawia się, by dopełnić zemsty na mordercach ojca, gra go ponownie Robert Czerwiński, pokazując niemożność wyrwania się z cyklu przemocy – zabijając matkę, de facto pomści samego siebie. Elektra szaleje z rozpaczy (znakomita scena w wykonaniu Ewy Bukały) i czeka na powrót brata jak na wybawienie, na szansę wymierzenia sprawiedliwości morderczyni ojca.

Znowu to słowo – sprawiedliwość.

Tegoroczna literacka noblistka, filolożka klasyczna i poetka Anne Carson, we wstępie do swojego przekładu „Agamemnona” Ajschylosa napisała, że „przemoc emanująca ze sprawiedliwości […] pokazuje, jak różne znaczenia może mieć to słowo dla różnych osób”. Uwaga ta świetnie podsumowuje opowieść o „Orestei” Percevala. U Ajschylosa sprawiedliwości w wymiarze moralnym domagają się ścigające Orestesa Erynie, uosobienie kary za nieprawość oraz wyrzutów sumienia. U Percevala ich po prostu nie ma. Ajgistos i Klitajmestra giną, ginie Kasandra, nie ma już Ifigenii ani Hekuby. Zostaje ostatnie pokolenie bohaterów, które ma szansę wyrwać się z cyklu przemocy.

Piramida znowu zaczyna się obracać, pociągając bohaterów – i widzów – za sobą.

Teatr Narodowy