6 września Plac Szczepański stanie się przestrzenią wyjątkowego wydarzenia artystyczno-obywatelskiego.
fot. Karolina Jóźwiak
Teatr Łaźnia Nowa zaprosi publiczność na plenerowy pokaz „Procesu Eligiusza Niewiadomskiego” w reżyserii Bartosza Szydłowskiego. W spektaklu pojawią się dyrektorzy krakowskich teatrów, a przedstawienie poprzedzi dyskusja „Teatr i demokracja” poświęcona odpowiedzialności instytucji kultury wobec narastającej polaryzacji, mowy nienawiści i mechanizmów wykluczenia.
„Proces Eligiusza Niewiadomskiego” powróci 6 września w szczególnej formule. Spektakl Teatru Łaźnia Nowa zostanie pokazany w plenerze, na Placu Szczepańskim, a do jego obsady dołączą osoby kierujące najważniejszymi krakowskimi scenami.
Na scenie wystąpią m.in. Krzysztof Głuchowski, dyrektor Teatru im. Juliusza Słowackiego, Dorota Ignatjew i Jakub Skrzywanek z Narodowego Starego Teatru oraz Andrzej Wyrobiec, dyrektor Teatru Bagatela. W rolę Eligiusza Niewiadomskiego wciela się Krzysztof Zarzecki. W przedstawieniu występują również m.in. Juliusz Chrząstowski, Andrzej Kłak, Anna Oberc, Leszek Piskorz i Jacek Romanowski, a Andrzej Seweryn pojawia się w materiale wideo.
Dla Bartosza Szydłowskiego, reżysera spektaklu i dyrektora Teatru Łaźnia Nowa, przeniesienie „Procesu…” do przestrzeni publicznej ma znaczenie wykraczające poza sam gest artystyczny.
– Chciałbym, aby publiczna rekonstrukcja procesu zabójcy pierwszego prezydenta niepodległej Polski, Gabriela Narutowicza, stała się ostrzeżeniem przed bezmyślnym przyzwoleniem na mowę nienawiści, polaryzację i radykalizację życia publicznego – podkreśla Szydłowski.
Punktem wyjścia spektaklu są wydarzenia z 16 grudnia 1922 roku. Tego dnia w warszawskiej Zachęcie Eligiusz Niewiadomski zastrzelił Gabriela Narutowicza, pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej po odzyskaniu niepodległości. Narutowicz pełnił urząd zaledwie przez pięć dni.
Niewiadomski był malarzem, krytykiem sztuki i działaczem politycznym związanym ze skrajną prawicą. Zabójstwo prezydenta nastąpiło po gwałtownej kampanii politycznej wymierzonej w Narutowicza, której towarzyszyły agresywny język, uliczne protesty oraz podważanie jego mandatu do sprawowania urzędu.
Spektakl Bartosza Szydłowskiego rekonstruuje nie tylko proces sądowy Niewiadomskiego, zakończony skazaniem zamachowca na śmierć i wykonaniem wyroku w Cytadeli Warszawskiej. Twórców interesuje również proces radykalizacji człowieka oraz język i idee, które pozwalają przemocy uzyskać polityczne i moralne uzasadnienie.
Scenariusz przedstawienia powstał na podstawie dokumentu sądowego „Proces Eligjusza Niewiadomskiego. O zamach na życie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Gabryela Narutowicza w dniu 16 grudnia 1922 r. Odbyty w Sądzie Okręgowym w Warszawie dnia 30 grudnia 1922 roku” w opracowaniu Stanisława Kijeńskiego z 1923 roku.
Jednym z przywoływanych w spektaklu zdań Niewiadomskiego jest jego sądowe wyznanie: „Wiedziałem, że to zbrodnia. Ale wiedziałem też, że to obowiązek”. Właśnie ten sposób usprawiedliwiania przemocy staje się jednym z głównych tematów przedstawienia.
Plenerowy pokaz poprzedzi dyskusja zatytułowana „Teatr i demokracja”. Rozpocznie się ona o godz. 18.00, natomiast spektakl zaplanowano około godz. 20.00.
W rozmowie udział wezmą przedstawiciele kilku ważnych polskich scen: Małgorzata Bogajewska z Teatru Ludowego, Krzysztof Głuchowski, Dorota Ignatjew, Jakub Skrzywanek, Bartosz Szydłowski i Andrzej Wyrobiec, a także Maja Kleczewska, dyrektorka Teatru Powszechnego w Warszawie, oraz Robert Talarczyk, dyrektor Teatru Śląskiego.
Tematem spotkania będzie rola instytucji kultury w sytuacji narastających napięć społecznych i politycznych. Uczestnicy mają rozmawiać o odpowiedzialności teatru wobec odradzających się postaw nacjonalistycznych, mowy nienawiści i mechanizmów wykluczenia, ale również o tym, w jaki sposób instytucje kultury mogą docierać poza własne, często już przekonane do określonych wartości środowisko.
Organizatorzy zapowiadają więc rozmowę nie tylko o deklaracjach ideowych, lecz także o strategiach działania i możliwościach wychodzenia poza społeczną i środowiskową „bańkę”.
– Chciałbym, aby ta wspólna rozmowa i udział w „Procesie…” stały się czytelnym gestem środowiskowej solidarności i sprzeciwu wobec ideowej przemocy. Nasze teatry się różnią repertuarem, estetyką, mają często innego widza, jednak to, co nas łączy, to wspólna troska o demokrację, sprzeciw wobec nastrojów faszystowskich i brunatnej fali, która zalewa Europę. Jest jeszcze czas na opamiętanie – mówi Bartosz Szydłowski.
Umieszczenie zarówno dyskusji, jak i spektaklu w przestrzeni jednego z najbardziej rozpoznawalnych krakowskich placów nadaje wydarzeniu dodatkowy wymiar. „Proces Eligiusza Niewiadomskiego” przestaje w tej formule funkcjonować wyłącznie jako przedstawienie oglądane w zamkniętej przestrzeni teatralnej. Staje się próbą publicznego powrotu do historii, której konsekwencje i mechanizmy organizatorzy chcą odczytać w kontekście współczesności.
Wstęp na oba wydarzenia jest wolny.
Reżyseria: Bartosz Szydłowski
Adaptacja: Łukasz Drewniak
Scenografia i kostiumy: Jerzy Basiura
Światło: Paweł Labe
Muzyka na żywo: Dominik Strycharski
Multimedia: Peter Fick
Inspicjentka: Jurgita Zaikauskas
Obsada: Krzysztof Zarzecki, Adam Borysowicz, Juliusz Chrząstowski, Krzysztof Głuchowski, Sebastian Grygo, Andrzej Kłak, Małgorzata Lipczyńska, Anna Oberc, Leszek Piskorz, Jacek Romanowski, Paweł Smagała, Artur Święs, Błażej Wójcik, Andrzej Seweryn (wideo).
Gościnnie: Dorota Ignatjew, Jakub Skrzywanek, Andrzej Wyrobiec.
Produkcja: Teatr Łaźnia Nowa
6 września 2026
Plac Szczepański
godz. 18.00 – dyskusja „Teatr i demokracja”
ok. godz. 20.00 – „Proces Eligiusza Niewiadomskiego”
Wstęp wolny.
