Coś na kształt uwertury

Anonsowana przez wydawnictwo jako pierwsza biografia Stanisława Tyma książka Tym. Człowiek szczery na trzy litery Katarzyny Stoparczyk stanowi jedynie preludium do pełnej opowieści o życiu tego znakomitego satyryka, scenarzysty, aktora i felietonisty. Preludium przygotowane jakby nieco w pośpiechu — być może z myślą o upamiętnieniu artysty w związku z pierwszą rocznicą jego śmierci (6 grudnia), a może w metafizycznym przeczuciu tego, co miało niebawem nadejść… Tragiczne wydarzenia z 5 września bieżącego roku nadały publikacji Wydawnictwa Otwartego nowy, bolesny kontekst.

Początek opowieści o Stanisławie Tymie zarysowany jest klasycznie, jak w wielu biografiach: przedwczesne narodziny w Małkini, choć rodzina pochodziła z Warszawy; zaraz potem wybuch wojny, ukrywanie się w piwnicy, powstanie warszawskie, obóz przejściowy w Pruszkowie, następnie rok w Częstochowie, gdzie jako siedmiolatek Tym zaczyna naukę od… czwartej klasy; powrót do stolicy, na Powiśle. Wszystko to opisane jest zwięźle, bez zbędnych historycznych dygresji, ale z wyczuciem wpływu, jaki wojna wywarła na dziecko, które dopiero zaczynało poznawać świat.

Później narracja staje się już całkowicie achronologiczna. Na przykład tuż po opisie egzaminu maturalnego autorka przenosi czytelnika do wsi Zakąty na Suwalszczyźnie — miejsca, które stało się dla Tyma dożywotnią przystanią. Jej mieszkańcy wypowiadają się o nim wyłącznie z zachwytem. Bo Tym był nie tylko „szczery” (jak sugeruje tytuł książki), ale przede wszystkim głęboko ludzki, na co dzień realizujący wartości chrześcijańskie, choć sam — jak podkreślają rozmówcy — „ogólnie był niewierzący”. Potwierdzają to wszystkie osoby w książce cytowane lub wypowiadające się (m.in. Janda, Zborowski, Bogacki). Szkoda jedynie, że autorka nie dotarła do kilku innych, choćby Jerzego Derfla, dziś już także nieżyjącego, czy Anny Nastulanki.

Stoparczyk przypomina również, że Tym był wielkim miłośnikiem zwierząt, szczególnie tych skrzywdzonych przez los, oraz człowiekiem otwartym na innych — z jednym wyjątkiem: alergicznie reagował jedynie na dwóch polityków. Sam był przez ludzi nie tylko lubiany, ale i szanowany — za poczucie humoru, za erudycję (podobno jego wiedza o kosmosie „powalała”) i za błyskotliwość.

Autorka skupia się przede wszystkim na zawodowej drodze Tyma. Podkreśla jego wyjątkowy talent dramatopisarski i scenariopisarski (Jan Kobuszewski stawiał go w jednym szeregu z Fredrą) oraz aktorski — choć z PWST został wydalony po dwóch latach za „brak postępów w nauce”. Z tonu opowieści łatwo wyczytać fascynację Stoparczyk osobowością i dorobkiem jej bohatera.

Jeśli coś w książce może nieco irytować, to przydługie cytaty z piosenek, skeczy (jak choćby „Ucz się, Jasiu”), dialogów z filmów Rejs czy Miś, a także rozbudowane dygresje — choćby o tradycji szopek w Polsce.

Ważne jednak, że zrobiono pierwszy krok w stronę pełniejszego upamiętnienia Stanisława Tyma. Być może z czasem doczekamy się biografii równie rozbudowanej i pogłębionej, jak Żuana Dona. Biografia Jeremiego Przybory autorstwa Marii Wilczek-Krupy.

Katarzyna Stoparczyk, Tym. Człowiek szczery na trzy litery, Wydawnictwo Otwarte, Kraków 2025, s. 336

https://www.otwarte.eu/book/tym-czlowiek-szczery-na-trzy-litery