17 października o godz. 19.00 w Teatrze KTO w Krakowie odbędzie się pokaz spektaklu muzycznego „Bertolt Brecht. Uczycie nas, jak suknie się podnosi” w reżyserii Józefa Opalskiego.
fot. Wacław Pyzik / Teatr KTO
Przedstawienie, oparte na twórczości jednego z najważniejszych dramaturgów XX wieku, przywołuje świat namiętności, społecznych nierówności, politycznych konfliktów i ludzkich słabości. Reżyser zwraca uwagę na zaskakującą aktualność tekstów Brechta, które mimo upływu dziesięcioleci zachowują swoją siłę.
Bertolt Brecht od lat zajmuje szczególne miejsce w europejskiej tradycji teatralnej. Niemiecki dramaturg, poeta i teoretyk teatru, autor „Opery za trzy grosze”, „Matki Courage i jej dzieci”, „Życia Galileusza” czy „Dobrego człowieka z Seczuanu”, należał do twórców, którzy zasadniczo zmienili sposób myślenia o funkcji teatru. Interesowały go społeczne mechanizmy rządzące ludzkim postępowaniem, zależności ekonomiczne, odpowiedzialność jednostki oraz stosunek człowieka do władzy.
Jego dramaty i pieśni, często pełne ironii, brutalnego humoru i gorzkich obserwacji, zachowały zdumiewającą aktualność. Brecht potrafił opowiadać o wielkiej polityce poprzez losy zwykłych ludzi, o społecznej niesprawiedliwości poprzez pozornie błahe zdarzenia, a o ludzkich pragnieniach poprzez historie pełne erotyzmu, zdrady, zazdrości i rozczarowania.
Do tej twórczości powraca Józef Opalski, reżyser, teatrolog i pedagog, od wielu lat związany z krakowskim środowiskiem teatralnym. Jego spektakl prezentowany w Teatrze KTO łączy aktorską interpretację z muzyką wykonywaną na żywo.
Bohaterkami przedstawienia są przede wszystkim kobiety, którym Brecht poświęcał wiele uwagi w swojej twórczości. Ich historie obejmują szerokie spektrum ludzkich doświadczeń: od miłości i seksualnego pożądania po wściekłość, zdradę, samotność i rozczarowanie.
Jak zapowiada Teatr KTO, bohaterki, mimo odebrania im personaliów, imion i nazwisk, zachowują wyraziste osobowości i silne emocje. W wykonywanych przez aktorów songach powracają echa burzliwej historii minionych dziesięcioleci oraz politycznych wydarzeń wpływających na codzienne życie zwykłych ludzi.
W twórczości Brechta postacie kobiece często funkcjonują w rzeczywistości, w której uczucia i moralne wybory pozostają uzależnione od sytuacji materialnej. Miłość podlega ekonomicznym kalkulacjom, a pragnienie godnego życia bywa konfrontowane z koniecznością przetrwania. Dramaturg z uwagą przyglądał się społeczeństwu, w którym bieda, przemoc i nierówności wpływają na relacje między ludźmi.
Charakterystyczna dla jego twórczości jest także obecność songów. Pieśni w teatrze Brechta pełniły funkcję komentarza do przedstawianych wydarzeń. Pozwalały zatrzymać akcję, spojrzeć na zachowanie bohaterów z dystansu, ujawnić sprzeczności i postawić pytania o społeczne uwarunkowania ludzkich decyzji.
W spektaklu Opalskiego ta tradycja zostaje przywołana poprzez muzyczne interpretacje wykonywane przez krakowskich aktorów.
Przedstawienie Józefa Opalskiego ma już swoją historię. Premiera odbyła się 8 marca 2023 roku w Teatrze KTO. Spektakl powstał na podstawie tekstów Bertolta Brechta, Rogera Fernaya i Waltera Mehringa, z muzyką Brechta, Hannsa Eislera oraz Kurta Weilla.
Ten dobór autorów i kompozytorów pozwala przywołać atmosferę niemieckiego kabaretu politycznego pierwszej połowy XX wieku, szczególnie okresu Republiki Weimarskiej. Był to czas gwałtownych przemian społecznych, kryzysów gospodarczych i narastających konfliktów politycznych. Kabaret stanowił wówczas ważną przestrzeń satyry, prowokacji artystycznej i krytyki obyczajowej.
Brecht współpracował z Kurtem Weillem przy „Operze za trzy grosze”, której premiera w 1928 roku stała się jednym z najważniejszych wydarzeń niemieckiego teatru międzywojennego. Muzyka Weilla, łącząca inspiracje jazzem, popularnymi melodiami i tradycją kabaretową, doskonale współgrała z ostrym językiem dramatopisarza. Z kolei Hanns Eisler, związany z Brechtem wieloletnią współpracą, rozwijał nurt pieśni zaangażowanej społecznie i politycznie.
W przedstawieniu Opalskiego muzyka tych kompozytorów spotyka się z tekstami, które zachowały swój prowokacyjny charakter. Przedstawienie wykorzystuje stylistykę kabaretu lat czterdziestych i burleski. Kostiumy oraz sceniczne stylizacje odsyłają do minionej epoki, a cztery kobiece postacie tworzą rodzaj chóru komentującego rzeczywistość.
Teatr podkreśla, że w spektaklu pojawiają się postacie matek, wdów, kochanek, prostytutek i żebraczek. Ich historie układają się w zbiorowy portret kobiecych doświadczeń.
Józef Opalski należy do grona twórców szczególnie zainteresowanych związkami teatru, muzyki i literatury. Jako teatrolog, reżyser i pedagog przez lata zajmował się historią teatru muzycznego, operą i twórczością kompozytorów, których dzieła wykraczały poza tradycyjne podziały gatunkowe.
Wybór Brechta wydaje się naturalną konsekwencją tych zainteresowań. Niemiecki dramaturg stworzył bowiem teatr, w którym muzyka była integralną częścią wypowiedzi artystycznej. Songi komentowały rzeczywistość społeczną, odsłaniały hipokryzję bohaterów, a niekiedy podważały sens wygłaszanych przez nich deklaracji.
Jego współpraca z Teatrem KTO obejmuje również inne przedsięwzięcia. W repertuarze instytucji znajduje się „Café Luna” według tekstu Anny Burzyńskiej, a we wrześniu 2023 roku Opalski przygotował czytanie performatywne „Ciotuni” Aleksandra Fredry z udziałem Anny Polony.
Jednym z najciekawszych aspektów powrotów do Brechta pozostaje pytanie o aktualność jego społecznych diagnoz. Dramaturg, który zmarł w 1956 roku, opisywał świat naznaczony nierównościami, przemocą polityczną, ekonomiczną zależnością i kryzysem społecznej solidarności.
Jego twórczość powstawała w czasach dwóch wojen światowych, narodzin nazizmu i wielkich ideologicznych sporów XX wieku. Po dojściu Hitlera do władzy Brecht opuścił Niemcy, a doświadczenie emigracji stało się ważnym elementem jego późniejszej twórczości.
Współczesny widz może odnaleźć w jego tekstach pytania o granice wolności, odpowiedzialność za drugiego człowieka, mechanizmy propagandy oraz cenę, jaką płaci jednostka za funkcjonowanie w określonym porządku społecznym.
W przypadku przedstawienia Opalskiego szczególnego znaczenia nabiera kobieca perspektywa. Bohaterki Brechta, często uwikłane w zależności ekonomiczne i uczuciowe, muszą podejmować decyzje w świecie, którego reguły zostały ustalone bez ich udziału. Ich pragnienia, rozczarowania i bunty pozostają zrozumiałe również dla dzisiejszej publiczności.
Satyryczny język i kabaretowa forma pozwalają mówić o tych sprawach z ironią, niekiedy z brutalnością, a czasami z liryczną czułością.
Podczas zapowiedzianego na 17 października przedstawienia wystąpią Bożena Zawiślak-Dolny, Karolina Kazoń, Anna Bugajska, Aleksandra Konior-Gapys oraz Krzysztof Cybulski.
Aktorom towarzyszyć będą muzycy: Jacek Bylica, Grzegorz Frankowski, Oleg Dyyak i Agnieszka Bugli-Bylica.
Październikowy pokaz będzie kolejną okazją do spotkania z przedstawieniem, które od premiery w 2023 roku pozostaje częścią repertuaru Teatru KTO.
„Bertolt Brecht. Uczycie nas, jak suknie się podnosi” – 17 października 2026 roku, godz. 19.00, Teatr KTO, ul. Zamoyskiego 50 w Krakowie.
