Ku źródłom: V Wieczór Metamorficzny

We wsi Nowina, w adaptowanej przestrzeni dawnej stajni, od lat sierpień wyznacza granicę między codziennością a rytualnym świętem teatru. 23 sierpnia 2025 Teatr Stajnia Metamorficzna zaprosił twórców i widzów do piątej edycji Wieczoru Metamorficznego – Ogólnopolskich Spotkań Teatralnych. 

Tegorocznym hasłem było Źródło, jako symboliczna podróż w głąb konstrukcji kulturowych i pamięci pokoleń.  Spektakle prezentowane podczas całodniowego meetingu tworzyły spójny program nie tylko formalnie — ich wspólnym mianownikiem była konfrontacja z archetypami: przodkami, matką, ojcem, ziemią, pamięcią, ale też własnym „ja”, które dopiero w dialogu z poprzednikami odnajduje pełnię. Ta metaforyczna podróż— została odzwierciedlona w dramaturgii większości przedstawień, posługujących się różnymi środkami wyrazu, a także formami ekspresji. Obejrzeliśmy monodramy, teatr tańca, teatr przedmiotu, teatr cieni oraz spektakle o klasycznej strukturze, nie zabrakło też poszukiwań i eksperymentalnych działań performatywnych.

Kolejne przedstawienia układały się w opowieść o powrocie do źródła – rozumianego zarówno genealogicznie, kulturowo, jak i egzystencjalnie. Festiwal otworzył spektakl „Dziadek” Adama Walnego – przedstawienie,  ustanowiło pierwszy, fundamentalny poziom rozumienia źródła: pamięć rodzinną. W autorskim teatrze przedmiotu Walnego obiekt – kalendarz, przedmiot codziennego użytku staje się materialnym śladem istnienia. Czas organizowany przez rzeczy nie poddaje się klasycznej chronologii. Dziadek jest opisany jako figura przeszłości osadzonej w materii. Źródło nie jest więc abstrakcyjne – jest zaklęte w rzeczach, które przeżyły swojego właściciela.

W „Wyjściach” Studia Czyczykowy źródło zostaje przesunięte w obszar polityczny i antropologiczny. Inspiracje prozą Herty Müller prowadzą do refleksji nad wsią jako mikromodelem państwa totalitarnego. Niewinność jest prześladowana, a dom zamiast dawać poczucie bezpieczeństwa, zamienia się w miejsce systemowej przemocy. Spektakl odsłania mechanizm pozoru, obowiązek „bycia jak wszyscy”, ukazuje  jako pierwotne źródło traumy. Wyjście staje się gestem koniecznym.

Przedstawienie „depRESET” Tati Lemeshevej odsłania najbardziej introwertyczny wymiar hasła festiwalu. Źródło zostaje tu zlokalizowane wewnątrz psychiki, w depresji, w zamkniętym pokoju, który okazuje się więzieniem. Minimalizm formy przybliża widza do gwałtownych emocji przeżywanych przez aktorkę na scenie. Depresja jest tu przedstawiona jako stan, z którego jednostka może narodzić się na nowo. 

W monodramie „Mięso” Teatru Stajnia Metamorficzna to właśnie kobiece ciało staje się źródłem życia i śmierci. Początkiem i końcem wszelkiego istnienia. Kobieca natura działa w nieustannym procesie transformacji, a ciało, poddane kulturowej presji, mierzy się z kanonami piękna i brzydoty. Mityczna postać matki, nadającej życie oraz tej, która to życie odbiera jest głównym symbolicznym odniesieniem, obecnym przez cały czas trwania monodramu. 

„Córka ta matka” Lidii Wiśniewskiej w reżyserii Pawła Sroki dotyka najbardziej dosłownego rozumienia źródła: relacji matki i córki. Monodram precyzyjnie bada granicę między dziedziczeniem a autonomią, między ciałem matki a ciałem córki. Źródło staje się tu problematyczne – z jednej strony jest fundamentem,  z drugiej zagrożeniem dla wyodrębnienia „ja”. Spektakl, oszczędny i szczery, wpisuje się w festiwalowy nurt powrotów do korzeni.

„To, co straszy” Teatru Stajnia Metamorficzna przedstawia historię osadzoną w ludowym imaginarium – diabły, mamuny i topielice pojawiają się jako nośnik kulturowego dziedzictwa – tytułowe strachy zamieszkują wyobraźnię dawnych społeczności, gdzie wierzenia, baśnie i przesądy tworzą kulturowy kod. Spektakl czerpie z tego bogactwa, nie oceniając dawnej percepcji, ale przywołując ją, oczyszcza drogę pomiędzy obecnym postrzeganiem świata a tym, jak rozumieli go nasi przodkowie.

„Matecznik” Teatru Łątek Supraśl ‒ przedstawienie inspirowane fotografiami Wiktora Wołkowa, buduje wizję wsi jako miejsca-źródła. Splatające się losy mieszkańców dawnych i nowoprzybyłych, dodają kolejne wątki do starych historii, gdzie pamięć jednostkowa stapia się z pamięcią zbiorową. Przenikające się wzajemnie obrazy, spokojna i serdeczna narracja, tworzy przestrzeń kontemplacyjną. To matecznik pamięci, w którym rodzi się nowy sens.

Festiwal zwieńczyła premiera spektaklu „Persona” Teatru Stajnia Metamorficzna. Przed oczami widza ukazuje się karta alchemicznej księgi. Precyzyjna rycina, będąca zapisem hermetycznej symboliki. Widzimy kosmiczne drzewo, księżycowy blask i połyskliwą taflę źródła. W tym na pozór rajskim ogrodzie pojawia się ona – podobna do mitycznej Ewy, wygnanka ze świata ludzi. Pustkowie, samotność, więzienie ostracyzmu, a jednak źródło, natura, dusza, ekstaza… Początek wewnętrznej podróży, alchemicznej kąpieli. Maska w spektaklu – to maska nieznanego demona, który zawładnął ciałem tancerki. Co zostanie, gdy rytuał zakończy się, gdy maski opadną, spełnią swoją funkcję, a źródło zostanie odblokowane?
Ten spektakl jest syntezą całego festiwalu, łączy zagadnienia poruszane we wszystkich przedstawieniach w jeden nurt – nurt poprzednich pokoleń, gdzie koryto rzeki meandruje utartym szlakiem, ale możemy je zmieniać, kształtować nowe kierunki i pójść własną drogą.

Odrębnym, lecz niezwykle istotnym wymiarem V Wieczoru Metamorficznego była obecność publiczności. Do niewielkiej dolnośląskiej wsi Nowina przybyło zaskakująco wiele osób. Przestrzeń Teatru Stajnia Metamorficzna wypełniła się widzami, którzy pojawili się nie tylko na wybrane tytuły, lecz pozostawali przez wiele godzin, współuczestnicząc w całodniowym rytmie festiwalu. Duża frekwencja miała znaczenie symboliczne: oto sztuka, odwołująca się do korzeni, przodków, wsi i natury, realnie przyciągnęła ludzi właśnie do miejsca oddalonego od centrów, do przestrzeni, która sama w sobie stała się „źródłem”. Wszystko to stanowi dowód, że teatr, dotykający spraw fundamentalnych – potrafi uruchomić energię powrotu, przyciągnąć ludzi do miejsc pozornie peryferyjnych i na nowo wypełnić je znaczeniem.

Organizator festiwalu: Fundacja Studio 27
Festiwal realizowany jest jako zadanie publiczne i jest dofinansowany ze środków budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego oraz ze środków Gminy Ziębice.
Partnerem Festiwalu jest Ziębickie Centrum Kultury
Patroni medialni: e-teatr.pl, Teatr Dla Wszystkich, Radio Gromnik

https://www.facebook.com/metamorficznastajnia/